MANTAR Mantar Yetiştirme Sistemleri

İlk mantar üretimine yönelik çalışmalar kompostu yere sererek veya kümbetler yaparak, bunlar üzerinde yetiştirme şeklindeydi. Bu sistemler mağara ve tünellerde uzun süre kullanılmıştı. Ancak birim alandan daha çok ürün almak için, kümbet sistemi terk edildi, ranzada üretim şekli onun yerini aldı. Son yıllarda ranzada üretim de yerine, ranzalar üzerine küçük kasa, plastik torbalar koyarak üretim yapma dönemi başladı. Şimdi sırayla kullanılan şekillerin özelliklerini inceleyelim.

MANTAR 9.1. Kümbet Sistemi

Kompost, 120 cm genişlikte ve yetiştirme yaptığımız yerin boyuna göre ayarlanan uzunlukta, 20-30 cm yükseklikte yere yığılır (Şekil 44.20). Bazı işletmelerde bu yastığın kenar kısımları tahta ile çevrelenir.


Şekil 44.20. Genişliği 120 cm olan tekli bir kümbet

Yastıklar arasında bakım işlerini yapabilmek üzere 60-100 cm'lik bir yol bırakılır. Bunun diğer bir şekli tahtadan kalıplar hazırlanır. Bu kalıbın alt tarafta genişliği 50-70 cm, üst tarafta 40-50 cm ve yüksekliği 20-30 cm ve kalıbın boyu 3-5 m'dir. Kalıbın içine kompost konur, hafifçe sıkıştırılır ve sonra ters çevrilip, kalıp içindeki kompost yere kalıp halinde bırakılır (Şekil 44.21). İki kalıp yan yana konduğunda genişlik 100-140 cm'dir (Şekil 44.21). Bakım işleri için iki kalıp arasına 60-100 cm yol bırakılır. Kümbetler tek veya çift sıralı olabilir (şekil 44.20 ve 44.22). Sonra ikinci sıranın yapımına geçilir. Hijyenik koşulların iyi olmaması ve birim alandan yeteri derecede yararlanılamaması nedeni ile, günümüzde artık kullanılmayan bir yetiştirme şeklidir. Metrekareden alınan ürün miktarı 6-8 kg kadardır.


Şekil 44.21. Kümbetlerin tahta kalıpla 40-70 cm genişliğinde yapılması


Şekil 44.22. İki sıralı kümbet şekli

MANTAR 9.2. Ranza Sistemi

Üretim odalarına genelde iki adet ranza yapılır. Ranza sayısı arttıkça odanın genişliği artar. Fazla ranzalı odalarda havalandırmayı düzgün bir şekilde yapmak güçleşir. Değişik yerlerden verilen hava bazı yerlerde birbiri ile karşılaşarak etkiyi azaltabilir veya birbiri ile birleşerek etkiyi artırabilir. Odanın her yerinde aynı hızda ve eşit miktarda havalandırma yapılması zorlaşır. Bu bakımdan iki ranzalı odalar tercih edilir (Şekil 44.23).


Şekil 44.23. Ranza Sisteminde 5 Raflı Üretim Şekli

Ranzaların genişliği 120-140 cm'dir. İki ranza arasında l00 cm ve kenarlarda ranza ile duvar arasında 60-80 cm genişliğinde, ranzalardaki bakım işlerini yapmak üzere yol bırakılır. Ranzaların her birinde 4-6 adet raf vardır. En alttaki raf yerden 25-30 cm yükseklikte olmalıdır. Daha düşük yükseklik kullanıldığında işçilerin alt raflarda çalışmaları zorlaşır. Rafların kompost konan kısmının kenarları 20-30 cm yüksekliktedir. Bundan sonra 40-60 cm bir boşluk bırakılır. Böylece iki raf arasındaki mesafe 60-90 cm arasındadır. Bir ranzanın yüksekliği raf sayısı ve raflar arasında bırakılan mesafeye göre 240-540 cm arasında oynar. Ranzanın üst rafı ile odanın tavanı arasında en az 100 cm mesafe bırakılmalıdır. Ancak bu şekilde iyi bir hava sirkülasyonu sağlanabilir. Bu durumda odanın yüksekliği 340-640 m arasında oynar. Ranzalar eskiden tahtadan yapılırdı. Tahtanın temizlenmesi ve hijyenik duruma getirilmesi oldukça güçtür. Tahta içine giren hastalık etmenlerinin ortadan kaldırılması, hemen hemen olanaksızdır. Üretim sırasında, temizlenmemiş, hastalıklı kısımlardan bulaşma meydana gelmesi söz konusudur. Bu yüzden son yıllarda tahtanın yerine çelik, galvanizli çelik, alüminyum ve sert plastikler almakta ve hatta ranzalar betondan bile yapılmaktadır. Ranzanın konstrüksiyon kafesli yapıldığında, kompostun dökülmemesi için, ayrıca kafes üzerine yumuşak veya sert levha halinde plastik, eternit ve alüminyum levha koyarak üretim yeri hazırlanır.
Ranza sistemi eskiden daha çok tek odalı sistemlerde kullanılmaktaydı. Günümüzde çift odalı sistemlerde kullanılmaya başlanmıştır. Özellikle torba ve küçük kasa sisteminde ranzalar, taşıyıcı görev almaktadır.
MANTAR 9.3. Kasa Sistemi

Mantar üretiminde çok farklı boyutlarda kasalar kullanılır. Boyuta etki eden faktör, işletmede makine veya insan gücü kullanılmasıdır. Bir insan ancak 30-50 kg kompost alabilen bir kasayı rahatlıkla taşıyabilir (Şekil 44.24). Bu durumda kasanın eni 40-60 cm, boyu 60-80 cm, yüksekliği 15-25 cm ve üretim alanı 0,24-0,48 m2'dir. Genelde orta ve büyük işletmelerde, küçük kasalar ranzaların rafları üzerine konur. Ancak, bazı küçük işletmelerde ranza yapılmasını ortadan kaldırmak ve maliyeti düşürmek amacı ile, kasaların dört kenarına ayak takarak, kasalar üst üste konur ve yan yana sıralanır, böylece kendiliğinden ranza şekli oluşturulur. Fakat kasalar arasında yeterli yükseklik ve yüzey genişliği bulunmadığından, üretim sırasındaki bakım işleri oldukça aksar. Küçük kasalar daha çok küçük işletmelerde rantabl olarak kullanılır.


Şekil 44.24. Taşınabilir Kasa Sistemi ile Yetiştiricilik

Makine ile çalışma yapıldığında büyük kasalar kullanılır. Makinelerin rantabl çalışması için yıllık mantar üretimi 500 tonun üzerinde olmalıdır. Kasalar 120 cm genişlikte, 170 cm boyunda ve 15-25 cm yüksekliktedir. Bir kasanın yüzeyi 2,04 m2'dir. Ayrıca dört köşede, alt veya üst tarafa konmuş 30-40 cm yükseklikte ayaklar bulunur. Üretim odaları boştur. İşletmede kasalara kompostun doldurulduğu ve miselin aşılandığı bir çalışma holü vardır. Burada, bütün işlemler mekanize edilebilir. İşlemi tamamlanan kasalar bir kaldırıcı yardımı ile 4-6 'sı üst üste konur. Sonra bir fork-lift yardımı ile üretim odalarına taşınır. Kasalar üretim odalarına iki şekilde yerleştirilir. Birinci şekilde, 4-6 adet üst üste konmuş kasalardan oluşan blokların, kasaların enleri birbirine birleştirilerek sıralanır, bir anlamda oda içinde iki sıralı ranza meydana getirilir. Kasa sıraları arasında ortada 100 cm ve duvar kenarlarında 60-80 cm'lik yol bırakılır. İkinci şekilde, iki kasa bloku enleri birleştirilerek sıralanır ve oda içinde kısa ranzalar meydana getirilir. Bu sistem daha çok genişliği fazla olan üretim odalarında uygulanır. Odanın genişliğine göre (örnek 12,40 m genişlik için) duvarla kasa bloku arasında 10 cm mesafe bırakılarak,
10cm + Çift kasa (170+170cm) +Yol (100cm) + Çift kasa (170+170cm) +Yol (100cm) + Çift kasa (170+170cm) + 10cm

şeklinde birinci sıra oluşturulur. İkinci sıra, birinci sıradan 60-80 cm aralıkla yerleştirilir



Kasa sistemi, küçük, büyük işletmelerde oluşmuş bir ranza sistemidir. Ranzalarda üretim yapılırken meydana gelen hastalıkların önlenmesi zordur. Hastalık bütün ranzaya hızla yayılabilir. Oysa kasaların yüzeyi, kasa kenarları ile daraltıldığından, hastalığın kasadan kasaya geçmesi daha zordur. Kasa sisteminin diğer bir avantajı, kompostun doldurulması ve boşaltılmasında mekanizasyonun daha kolay ve ucuza gerçekleştirilmesidir. Ancak ranza sisteminde başarı ile kullanılan makineli hasadın, kasa sisteminde ve özellikle küçük kasalarda uygulanması olanak dışıdır.

MANTAR 9.4. Torba Sistemi

Üretim sırasında çeşitli büyüklükte torbalar kullanılırsa da, çapı 50 veya 60 cm olanlar tercih edilir (Şekil 44.25). Torbalar yere veya ranzalar üzerine konur. Genelde ranza sistemi daha kullanışlı ve ekonomik olanıdır.


Şekil 44.25. Yerde Torba İçinde Üretim Şekli ve Hasadın Yapılması

Bir ranzanın 100-120 cm genişliğindeki rafına iki adet torba yan yana konabilir. Klima sistemi olmayan ve mevsimlere göre ortam sıcaklığı değişebilen işletmelerde soğuk zamanlarda 20-30 kg, sıcak zamanlarda 10-15 kg kompost torba içine doldurulur. Bu durumda torbanın yüksekliği 15-25 cm arasında değişir. Bir torbadan 2-8 kg arasında ürün alınabilir.
Torba şekli, son yıllarda özellikle küçük işletmelerin vazgeçilmez üretim şekli olmuştur. Ülkemizde, şehir kenarlarındaki aile ve küçük işletmeler bodrum katlarında, depolarda, kilerlerde, mahzenlerde geniş çapta torba ile üretim yapmaktadır. Bu üretim şekli, küçük işletmelerden birçok orta ve büyük işletmelere de sıçramıştır. Şu anda ülkemizde torba içinde mantar üretim şekli ilk sırada yer almaktadır. Torba şekli üretimde, kompostun torbalara doldurulması ve tohumluğun ekilmesinde mekanizasyona rahatça gidilebilir. Buna karşın, örtü toprağı serme ve hasatta mutlak insan gücü kullanılması zorunludur. Bu yüzden torba şeklinde üretimin, insan gücü kullanılması pahalı olduğu ülkelerde, büyük ve orta büyükteki işletmelerde kullanılması oldukça kısıtlıdır.

MANTAR 9.5. Prese Paket Kompost Sistemi

Son yıllarda Avrupa'da kullanılan torba üretimin bir diğer şeklidir. Kompost olgunlaştırılıp, steril hale getirilir ve sonra etrafı dış hava ile teması kesecek şekilde naylon ile kapatılır. İstenirse kaplanma öncesi misel aşılaması da yapılarak, aşılanmış torba olarak satışa sunulur. Üretim sırasında paketin üst kısmındaki naylon düzgünce kesilir. Aşılanmamış olan aşılanır. Misel gelişmesinden sonra örtü toprağı serilir. Aşılanmış ve miseli gelişmiş paketlere doğrudan doğruya örtü toprağı serilir. Küçük aile işletmeleri ve özellikle mantara yeni başlayanlar için bir deneyim şekli veya bir hobidir. Evlerde uygun banyo, mutfak, kiler, bodrum gibi yerlerde üretim yapılır. Başlangıçta aile ihtiyacını karşılamak ve eşe dosta mantar vermek amaçlanır. Daha sonra çevredeki bakkal ve süper marketlere de satış yaparak, aile bütçesine ek gelir temin edilir. Bu sistem son yıllarda ülkemizde de kullanılır hale gelmiştir. Şu anda ranza sistemi çalışan bütün işletmelerde kullanılmaktadır.
Kaynak: www.Bahcesel.com/forumsel/