MANTAR Mantar Yetiştirme Yerleri

Mantarın yetişme yerleri açık (doğada) ve kapalı üretim alanları olmak üzere ikiye ayrılır. Doğada tabi halde üreyen mantarların oluşması verim potansiyeli, direkt çevre koşullarına bağlı olduğundan ve bunların nasıl olacağının önceden kestirilememesi, bir tarımsal işletmenin sadece doğa mantarları toplayarak, satması ekonomik değildir, birçok riziko taşır. Bu bakımdan bizim için esas olan kapalı ve kontrollü koşullarda yapılan üretimdir. Zaten mantarın ticari üretim yerleri, etrafı kapatılmış, iklim koşulları kısmen veya tamamen ayarlanabilen özel üretim yerleri veya mantarın ekolojik koşullarını yaratacak, herhangi bir önlem almadan, kendiliğinden meydana geldiği kapalı alanlardır. Bu yerlerin başında mağara ve tüneller, bira ve şaraphane mahzenleri, bodrum ve kilerler gelir. Nitekim bu doğal kapalı alanlar, mantar üretiminin ilk yıllarında geniş çapta kullanılmıştır. Ancak günümüzde üretim maliyetlerinin çok artması, bu yerlerde mantar verimin istenen düzeye çıkartılamaması yüzünden, yerini mantar üretimini en iyi şekilde, kârlı yapılabilecek, günümüzün teknolojik yeniliklerinden yararlanan özel inşa edilmiş mantar üretim tesislerine bırakmıştır. Bununla beraber yeni teknoloji daha çok büyük işletmelerde görülür. Çünkü yatırım maliyeti oldukça yüksektir. Orta, küçük ve özellikle aile işletmelerinde daha basit ve maliyeti düşük ve aşağıda özelliklerini vereceğimiz yetiştirme yerleri kullanılmaktadır.

MANTAR 8.1. Mağara, Tünel ve Galeriler

Mağara, tünel ve galeriler doğada kendiliğinden meydana gelmiş olabileceği gibi, insanlar tarafından da açılabilir (Şekil 44.10). Derinlik ve büyüklükleri oldukça farklılık gösterir. Yine bir yıl içersindeki sıcaklık ve nem oranları da çok değişkendir. Bununla beraber yaz aylarında 10-20oC sıcaklığa ve % 50-70 neme, kış aylarında 0-10oC sıcaklığa ve % 60-80 neme sahiptirler. En önemli sorun, havalandırmada kaşımıza çıkar. Toprak yüzeyinden olan derinlik ve hacimsel büyüklük arttıkça havalandırma yapılması zorlaşır ve bu üretim yerlerine kirli havanın atılacağı ve temiz havanın alınacağı bir sistem konulmalıdır. Ancak havalandırmanın devreye girmesiyle, dış havanın içeri taşınması ve kompostun ortamda yaratacağı sıcaklık farklılığı, mağara ve tünellerdeki doğal iklim dengesini bozacağı unutulmamalıdır.


Şekil 44.10. Mağaralarda Mantar Yetiştiriciliği (Hunte, 1973)

Herhangi bir önlem alınmaz ise, bu üretim yerlerinde ancak mevsimlik üretim yapılır. Yıl boyu üretim için mutlaka klima sistemi konulması gerekir. Mantar üretiminin ilk yapıldığı eski dönemlerde, üretim kompostun yere serilmesi veya kümbet şekline getirilmesiyle yapılmıştır. İlerleyen yıllarda, daha ekonomik üretim için, mağara ve tünellerin yüksekliğine bağlı kalarak bir kaç sıralı ranza, ranza üzerine konan torba veya kasada üretimine geçilmiştir. Yerde yapılan ve klima düzenlemesi yapılmamış işletmelerde verim 6-8 kg/m2 civarındadır. Buna karşılık klima düzenlemesi yapılmış ve ranza sistemine geçilmiş işletmelerde verim 15-20 kg/m2 arasında oynar.

MANTAR 8.2. Bira ve Şaraphane Mahzenleri

İyi bir fermantasyon mahzeninde sıcaklık mağara ve tünellerden daha düzenli olup, yaz ve kış sıcaklık 15-17oC ve nem % 60-70 arasındadır. Sıcaklık farkı 5-6oC yi, nem % 10-20 yi geçmez (AKMAN ve YAZICIOĞLU, 1960). Kısmi bir havalandırma sistemi vardır. Ancak bu havalandırma mantar üretimi için yeterli değildir. Klimada hiç bir değişiklik yapılmaz ise, mevsimlik üretim, havalandırmanın düzeltilmesi ve klima sistemin yerleştirilmesi durumunda yıllık üretim gerçekleştirilir. Bira ve şaraphanelerdeki mantar üretimi, aynen mağara ve tünellerde olduğu gibi başlangıç yıllarında kompostu yere serme veya kümbet şeklinde yapılmış, daha sonra ranza, torba veya kasa sistemine geçilmiştir. Verim, işletmenin modernliğine bağlı kalarak 6-25 kg/m2 arasında oynar.

MANTAR 8.3. Bodrum ve Kilerler



Ülkemizde özellikle son yıllarda, büyük şehirlerde oturan halkın bütçesine ek gelir getirmek amacı ile, önce banyo veya mutfağın bir kenarında birkaç torba koyarak başlayan hobi şeklindeki mantar yetiştiriciliği, daha sonra binaların alt katlarındaki depo, kiler ve bodrumların üretime uygun hale getirilmesiyle küçük aile işletmeciliğine dönüşmüştür. Şu anda ise birçok küçük ve orta büyüklükteki işletmenin şehir çevresindeki bodrum ve kilerlerde mantar ürettiklerini görüyoruz. Bu tip üretim yerlerinde, belediye kanunlarına göre, iskan alanlarında kompostu hazırlamak insan sağlığı açısından yasak olduğundan, kompost dışardan satın alınır. Bu yüzden hazır komposta olan gereksinim gün geçtikçe fazlalaşmaktadır. Bu istek, sırf kompost üretimi yapan büyük şirketlerin doğmasına yol açmıştır. Şu anda resmi ve özel kompost satışı yapan 10-15 kuruluş mevcuttur. Bu kuruluşlar, kompostu 15-25 kg’lık naylon torbalar içinde aşılanmış, aşılama sonrası miselleri sarmış, hatta üzerine örtü toprağı serilmiş ve primordium safhasına ulaşmış olarak, değişik kademelerde satmaktadır. Materyali satın alan işletmeler, kompost hazırlama sırasında kullanacakları buharlı ısıtma sistemlerinden ve izolasyon yapma zorunluluğundan kurtulmakta ve üretim için daha basit yatırımlara girmektedir. Onlar için, basit bir havalandırma ile, misel gelişme anında 24-26oC, üretim sırasında 14-16oC sıcaklık temin edilmesi, bir klima sisteminin üretim odalarına takılması ile yeterli olmaktadır. Kira ile tutulan 6x10 = 60 m2 lik bir kapalı bodruma, enine yerleştirilen 5m boyundaki 5 adet ranzaya, 5 adet 1x5 m boyutunda raf yaptıklarında, 25 raf ve her raf üzerine 0,5m çapında 20 adet torba koyduklarında, odaya 500 torba sığdırabilmektedir. Torba başına verim 2-6 kg kabul edilirse, 2-3 aylık bir dönem için toplam verim 1-3 ton’dur. Bugün mantarın toptan satış fiyatı pazarda 1-3 milyon TL olup, işletmenin ana geliri ortalama 4 milyar TL’dır. Bir torbanın işletmeye maliyeti 1-3 milyon TL ve bir torbaya yapılan bakım masrafı 2-5 milyon TL olduğunda, torba başına gider ortalama 5 milyon TL ve toplam gider 2,5 milyar TL’dır. İşletmenin net kârı 2-2,5 milyar TL arasında oynar (Yıllara göre torba alışı, mantar satış ve maliyetinde meydana gelecek değişimlerden dolayı, bu hesaplama günün koşullarına uyarlanabilir). Hesaplamadaki çekici kârlılık, her sene yüzlerce kişiyi mantar üretmeye başlatmaktadır. Ancak unutulmaması gereken bir nokta daha vardır. Her fazla kâr getiren işin, aynı şekilde rizikosu da fazladır. Nitekim mantar üretiminde de riziko büyüktür. Riziko ilk yıllarda kendini pek göstermez. Ancak üretimin ilerleyen yıllarında ortaya çıkar. İşletmede bilgi ve görgünün yetersiz olması, ayrıca üretim için yeterli olanakların bulunmaması, işletmede hastalık ve zararlıların giderek artmasını ve ortamı üretim yapılmaz hale getirmesi riziko sebepleridir. Başta gelen kârlılık giderek yerini zarara bırakır ve birçok işletmede olduğu gibi işletme açılmasından 2-4 yıl sonra kapanır. Fakat zarar eden ve işletmelerini kapatan birçok yetiştiricinin aklı, ilk üretim yaptığı yıllarda kalır, gözünün önünden torbalarda mantarların meydana getirdiği beyazlığı yok edemez ve bir kez mantar üreten bir kişi, kendini tekrar bu işi yapmaktan zor alıkoyar. Mantar üretimi onda adeta bir bağımlılık, alışkanlık halini almıştır. Geçmişteki güzel üretim hiç bir şekilde unutulmaz ve etrafa hep bu iyi durum anlatılır. Bu yüzden her yıl batan ve işi kapatan yüzlerce kişi yerini, işe yeni başlayan yüzlerce kişiye bırakır.
Kaynak: www.Bahcesel.com/forumsel/