Tohum ve meyve oluşumu

Döllenmenin iki önemli ürünü vardır. Tohum ve meyve. Bu ikisi birbirinin ayrılmaz birer parçası gibidirler ve bahçe bitkileri yetiştiricilerinin hedefini oluştururlar.

Tohum

Döllenme olsun veya olmasın, içinde embriyoyu taşıyan tohum taslağına tohum (seed) denir. Döllenmiş çiçeklerde, triploid (3x) endosperm çekirdeği bölünerek (mitoz) önceleri serbest çekirdekler halinde, daha sonra hücresel olarak gelişir ve besi doku olarak embiryo kesesini doldurur. Zigot, endosperm gelişmesi sırasında dinlenir, sonra endospermden beslenerek hücresel olarak bölünmeye başlar ve "embriyo"yu oluşturur. Embriyo minyatür bir bitkidir. Sürgün ucu (plumule), kök ucu (radicle) ve bu iki ucu birbirine bağlayan geçiş bölgesinde çenek yaprak veya tohum yaprağı denen "cotyledon'lar bulunur. Geçiş bölgesinin sürgün ucu tarafındaki kısmına "epicotyl", kök ucu tarafındaki, kısmına da "hypocotyl" denilmektedir (Şekil 3.17).



Embriyo torbası içinde embriyo gelişirken tohum taslağı da gelişerek yumurtalık boşluğunu doldurur. Integümentler (yumurta zarları) gelişip tohum zarını (testa) oluştururlar. Böylece tohum gelişmesi tamamlanmış olur.

Meyve
Normal olarak meyve, döllenmiş çiçeğin yumurtalığından veya yumurtalıkla birlikte diğer çiçek organlarından oluşur. Döllenmeden sonra gelişmeye başlayan genç embriyo tarafından üretilen hormonlar (GA3, IAA), döllenmiş çiçeklerin ve genç meyvelerin dökülmesini önler ve yumurtalık ve yumurtalığa yakın olan dokuların meyve halinde gelişmesine neden olarak "meyve tutumu"nu gerçekleştirir.

Dişi organın sadece yumurtalığının gelişmesi ile oluşan meyveye "gerçek meyve" denir. Ancak bazı bahçe bitkilerinde meyve yapısı bu kadar basit değildir. Çiçek sapı, çiçek tablası ve çiçek örtüsü gibi çiçeğin diğer organları da yumurtalıkla birleşerek meyveyi oluştururlar. Bu meyvelere "yalancı meyve" denir. Elma, armut, ayva, çilek, dut, incir gibi meyveler yalancı meyvedirler (Şekil 3.18).


Eîma, armut ve ayvada meyve kaliks, korolla ve androkeum'ım birleşmesi ile oluşan ve "hypanthium" denen çiçek tablasının yumurtalıkla birleşip kaynaşması ile oluşur. Yenen kısım etlenip sulanmış olan hypanthium'dur. Elmada perikarpın iç tabakası kıkırdağımsı bir kılıf şeklinde çekirdek evini sarar. Buna "core" denir. Çilekte de çiçek tablası gelişerek meyveyi oluşturmuştur. Üzerindeki çekirdekler yumurtalıktan oluşmuş gerçek birer sert kabuklu meyvedir (acen). İncirde meyve çok sayıdaki çiçeklerin ovaryumları ve çiçek tablası ile bu çiçeklerin bağlandığı pedunkular dokunun etlenip sulanması ile oluşur. Dut meyvesi, çok sayıdaki çiçeklerin çanak halkalarının yumurtalık ile birleşip gelişmesiyle oluşmuştur

Meyve yapıları çiçek yapıları ile yakından ilişkilidir. Kayısı, şeftali, kiraz, vişne, elma armut, portakal, badem gibi meyve türlerinin; domates, biber, patlıcan, bamya gibi sebze türlerinin çiçeklerinde bir tek dişi organ (bir veya çok karpelli) vardır. Bu bir tek dişi organın yumurtalığından gelişen meyveye "basit meyve" denir. Çilek, ahududu ve böğürtlen gibi meyve türlerinin çiçeklerinde çok sayıda dişi organ vardır. Çiçek tablası üzerinde toplu halde bulunan bu dişi organların yumurtalıkları gelişerek küçük meyvecikler oluşur. Bu şekilde bir çiçeğe ait çok sayıdaki ovaryumlardan oluşan meyveye "toplu meyve" (aggregate) denir. Dut, incir ve ananas gibi meyve türleri resemoz çiçek durumuna sahiptirler. Çiçek salkımı çiçek ekseni üzerinde birbirine çok yakın olarak yerleşmiş çok sayıdaki çiçeklerden oluşmuştur. Bu çok sayıdaki birbirinden bağımsız çiçeklerin ovaryumlarmdan oluşmuş meyveye "çoklu meyve" (multiple) denir.

Meyvenin gelişmesi sırasında meyve yapraklardan (carpel) yapılmış olan yumurtalık duvarı gelişerek meyve kabuğunu (pericarp) oluşturur. Pericarp 3 farklı tabaka halinde farklılaşabilir. En dışta "exoearp" (veya epicarp) ortada "mesocarp" ve en içte "endocarp" tabakası bulunur. Olgunlaşmış meyvelerde bu tabakaların gösterdiği özelliklere göre meyveler pomolojik olarak sınıflandırılmaktadır. Örneğin, fındık, ceviz, kestane ve Antep fıstığı gibi meyve türlerinde pericarp farklılaşmamış ve sert bir yapı kazanmıştır. Bu meyvelere "sert kabuklu" (nut) meyveler denir. Kayısı, şeftali, erik, kiraz ve vişne gibi meyve türlerinde ise pericarp üç tabaka halinde farklılaşmıştır. Eksocarp "meyve eti"ni oluşturur. Tohumun üzerini sert bir kabuk gibi örten endokarpa sahip bu meyve türlerine "sert çekirdekli" (drupe) meyveler denir. Eğer üzüm, biber ve domatesde olduğu gibi endocarp yumuşak ise bu meyve türlerine "üzüm" (berry) denir. Elma, armut, ayvada pericarpm iç kısmı "core" denilen kıkırdağımsı bir yapıya sahiptir. Bu meyve türlerine de "yumuşak çekirdekli" (pome) meyveler denir
Kaynak: Genel Bahçe Bitkileri - Prof.Dr Atila GÜNAY
Kaynak: www.Bahcesel.com/forumsel/