Arý Allerjisi

Her nedense balýný severek yememize raðmen arýnýn kendisini pek sevmeyiz. Etrafýmýzda uçmasý genellikle bizi rahatsýz eder. Biraz geçmiþteki bir sokmanýn acý tecrübesi, biraz da içgüdüsel bir korunma olarak yorumlanabilir bu davranýþ. Arkeolojik kazýlar 4000 yýl önce eski Mýsýr'da arýcýlýðýn yapýldýðýný ortaya koymuþtur. Tarihteki bilinen en eski arý kurbaný MÖ 2641' de ölen Mýsýr firavunu Menes olup bir yaban arýsý sokmasý sonucu kaybedilmiþtir. Ancak eski Mýsýr dilinde yaban arýsý ve su aygýrý ayný hiyeroglif þekliyle ifade edildiðinden bazý Eski Mýsýr uzmanlarý bu ölümü. su aygýrý saldýrýsýna baðlamaktadýr. Arýcýlýk bizde de oldukça eskilere dayanmaktadýr. Osmanlý Ýmparatorluðu'nda Fatih Sultan Mehmet ve Kanuni Sultan Süleyman dönemlerinde arýcýlýða iliþkin kanunnameler çýkarýlmýþtýr. Yapýlan istatistikler bugün ülkemizde toplam kovan sayýsýnýn 3.5 milyonu aþtýðýný ve bunun da % 80’inin gezgin arýcýlar tarafýndan dolaþtýrýldýðýný ortaya koymaktadýr. Böylelikle toplumun her kesiminden kiþiler her zaman için her yerde kolayca arý ile karþýlaþabilme þansýna sahiptir.

Arýlar 100.000'den fazla çeþidiyle böcekler aleminin en geniþ ailelerinden birini oluþturur. Günümüzde en çok karþýlaþtýðýmýz ve yazýmýzýn konusu olan tür Hymenoptera ailesidir. Bal ansý ve yaban arýsýnýn da dahil olduðu bu tür, koloni olarak yaþar. Koloni; kraliçe an. aslen diþi olan iþçi anlar ve esas görevi üreme olan az sayýda erkek anlardan oluþmaktadýr.

Arý zehri. hayvanýn karýn bölümünde bulunan özel bezlerden salgýlanýr ve iðnesinin dibinde bulunan zehir kesesinde toplanýr. Bir kaç günlük yavru anlarýn zehir keseleri genellikle boþtur. Buna karþýn an büyüdükçe zehir miktar da artar. 20 günlük bir an ömrü boyunca taþýyabileceði zehir miktarýný kesesinde toplamýþtýr. Eriþkin bir balansý insaný soktuðunda iðne si ile birlikte bazý iç organlarý da vücudundan koptuðundan. kendisi de ölmektedir. Ancak bazý yaban arýsý türleri sokma esnasýnda iðnesini býrakmamakta ve bir çok kez sokabilmektedir. Balarýsýnýn bir sokuþunda 50 mikrogram, yaban arýsýnýn bir sokuþunda ise 5 mikrogram zehir vücuda girer.

Arý sokmasýna baðlý görülen alerjik reaksiyonlar zannedildiði kadar sýk görülmemektedir. Deðiþik toplumlarda görülme oranlarý % 0.4 ile % 5 arasýnda deðiþmektedir. Alerjik reaksiyon hemen her yaþta görülmekteyse de en sýk 20 yaþýndan önce karþýlaþýlýr ve erkeklerde iki misli sýktýr. Ancak sokma sonucu geliþen alerjik reaksiyonun ciddiyeti yaþ ilerledikçe artmaktadýr. En sýk baþ ve boyun bölgesi sokmalarý alerji yaratýrsa da vücudun her hangi bir yerinin sokulmasýyla da ayný reaksiyon görülebilir. Amerika Birleþik Devletleri'nde yýlda ortalama 50 ölüm bildirilmektedir. Danimarka'da son 20 yýlda 26 ölüm bildirilmiþtir. Bu 26 ölümün 15'i yaban arýsý 9’u ise balarýsý sokmasýna baðlý olup kalan 2 ölümde arý tipi belirlenememiþtir.
Ölümlerden 4 tanesi boyun çevresinden sokulma ve larinks ödemi (boðaz içinde þiþlik) sonucu. 5 tanesi de ani kalp durmasý sonucu olmuþtur. Ýsveç'ten de yýlda ortalama 2 ölüm bildirilmektedir. Yalnýz olarak ölü bulunan ve myokard infarktüsü (kalp krizi) sonucu öldüðü kabul edilen bazý kiþilerin de arý sokmasýna baðlý ölebileceði düþünülmektedir. Ülkemizde konu ile ilgili sadece tek bir araþtýrma bulunmaktadýr. 1994'te Afyon'un çay ilçesindeki Selüloz fabrikasýnda yapýlan bu araþtýrmada. fabrikadaki 786 kiþinin % 2.6'sý. daha önce arý sokmasý sonucu anafilaktik þok geçirdiðini bildirmiþtir. Buradaki kiþilerin %94.5'i hayatlarýnda en az bir kez arý tarafýndan sokulmuþtur. Son bir yýl içinde sokulma yüzdesi ise % 20.3'dür. Sokulan kiþiler hayat boyu ortalama 6 kez sokulmuþtur. Buna karþýn kiþilerin %20'si arý sokmasýnýn ölüm riski taþýdýðýný bilmemektedir. Ülkemizde zaman zaman gazete haberi olarak bir kiþinin arý sokmasýna baðlý öldüðü bildirilmektedir. Özellikle kovaný olan kiþilerin bu yönden eðitilmeleri büyük önem arz etmektedir.

ARI SOKUNCA NE OLUYOR?
Arýnýn soktuðu herkes önce sokulma yerinde ani ve keskin bir aðrý duyar. daha sonra burasý kýzarýr ve þiþer. Bu þiþlik genellikle her hangi bir müdahaleye gerek kalmaksýzýn bir gün içinde kendiliðinden iyileþir. Daha ender olarak sokulan bölgede oluþan þiþlik ve aðrý bir haftaya kadar devam edebilir ve tedavi gerektirir. Alerjisi olmayan kiþiler ayný anda bir çok arý tarafýndan sokulursa. ortaya toksik bir tablo da çýkabilir. Bu tablo baþ aðrýsý. bulantý. kusma. halsizlik, ateþ ve havale geçirmekten ölüme kadar gidebilir. Alerjisi olmayan normal bir kiþiyi ayný anda ortalama 500 arýnýn sokmasý, kiþinin toksik bir tablodan ölmesi için yeterlidir. Bu durumun çok ender istisnalarý bulunmaktadýr .

Alerjik kiþilerde belirtiler genellikle bir kaç dakika içinde baþlar ve ne kadar erken baþlarsa þiddeti de o kadar büyüktür. Belirtiler kiþiden kiþiye farklýlýk göstermektedir. Alerjik reaksiyonlar en sýk yaygýn ürtiker (kurdeþen), kýzarýklýk ve anjioödem (yaygýn þiþlik) þeklindedir. Hayatý tehdit edici reaksiyonlar solunum sisteminin (nefes darlýðý) ve kardiovasküler sistemin (kalpte ritm bozukluðu, þok) tabloya katýldýðý zaman ortaya çýkar. Kalp ve akciðerlerin olaya katýlmadýðý buna karþýn anjioödem denilen doku içi þiþliðin boyun ve boðaz bölgesinde yerleþtiði durumlarda hayati tehlike bulunur. Ölüm sebebi kardiyovasküler þok ve hipotansiyon (tansiyon düþüklüðü)' dur. Bazý kiþilerde barsak spazmý, ishal ve ayný doðum sancýsý gibi uterus (rahim) spazmlan da olabilir. An sokmasýna baðlý ölümler en çok eriþkin yaþ grubunda görülmektedir. Bunun da sebebi; eriþkinlerin genellikle altta yatan bazý hastalýklarýnýn olmasý ve bu nedenle aðýr bir alerjik þoku kolayca atlatamamalarý ve vücutlarýnýn gençlere ve çocuklara göre daha dayanýksýz olmasýndandýr. Amerika'da her yýl bu nedenle ölen yaklaþýk 50 kiþinin ancak 3-4 tanesi 20 yaþýndan gençtir. Arý alerjisi olan kiþilerin yarýsý doktora geldiklerinde daha önceden buna benzer bir olayýn hikayesini verirler, hastalarýn diðer yarýsý ise arýnýn ilk sokuþunda alerjik reaksiyon geçirmiþtir. Daha önceden arý sokmasýna baðlý önemli boyutta bir alerjik reaksiyon geçiren eriþkin yaþtaki bir kiþinin tekrar arý sokarsa hayati tehlike doðurabilecek alerjik durumla karþýlaþma riski epey yüksektir.

Çok daha ender olarak an sokmasý sonrasýnda beyin kanamasý ve ödemi, bazý kan pýhtýlaþma bozukluklarý, periferik nöropati (sinir hastalýðý) , bazý deri reaksiyonlarý veya serum hastalýðý denen önemli bir tablo ortaya, çýkabilir.

TEÞHÝS Bal arýsý ve yaban arýsýnýn zehrindeki antijenler kullanýlarak deri ve kan testleri yapýlýr. Testlerin amacý vücutta bu zehirlere karþý oluþmuþ özel Ýmmünglobün E (ÝgE) tipinde spesifik antikorlarýn olup olmadýðýnýn açýða kavuþturulmasýdýr. Eðer hastanýn öyküsü ve testleri olayýn ÝgE antikorlarý ile oluþtuðunu gösteriyorsa, immünoterapi gündeme gelebilir.

ÖNLEMLER VE TEDAVÝ
Arý alerjisi olan kiþilerin uymasý gerekli bazý kurallar vardýr (Kurallar). Bunun dýþýnda kesin arý alerjisi olan kiþiler yanlarýnda ilk yardým için Adrenalin (epinefrin) bulundurmalýdýr. Bu ilaç günümüzde aðýzdan alýnabilecek sprey veya otomatik enjektör þekliyle bulunmaktadýr. Otomatik enjektör acil durumlarda elbise üzerinden dahi kolayca yapýlabilmekte, ayný bir dolmakalem gibi olup uç kýsmý vücuda bastýrýldýðýnda otomatik olarak iðne çýkmakta ve bir dozluk ilaç yine kendiliðinden vücuda verilmektedir. Kendine iðne yapmaktan çekinen kimseler için de ayný bronþ astmalý hastalarýn kullandýðý spreyler tipinde, rahatlýkla cepte veya çantada taþýnabilen spreyler bulunmaktadýr. Bu spreylerden 15-20 defa aðza sýkýlmasý ve emilmesi, bir doz enjektör'e bedel kabul edilmektedir. Ayrýca bu kiþiler yanlarýnda antialerjik tabletler (antihistaminik) de taþýmalý ve bu esnada bunlarý da kullanmalýdýr. Ayrýca sokma yerine soðuk tatbiki, aðrý kesiciler ve gerektiðinde kortizonlu ilaçlar da tedavinin diðer kýsmýný oluþturur. Daha önceden an alerjisi olduðu bilinen kiþiler tekrar arý tarafýndan sokulduðunda antialerjik tablet ve adrenalin' e ek olarak mutlaka yanlarýnda bulunduracaðý tablet þeklindeki kortizonlu ilaçtan da almalýdýr (50 mg Prednizolon). Astmasý olan hastalar bu esnada astma ataðýna girebilir, bu nedenle yanlarýnda nefes açýcý spreyleri de bulundurmalarý gerekmektedir. Bu önerilen ilk yardým sonrasýnda kiþiler en yakýn bir saðlýk merkezine baþvurmalýdýr.

An alerjisi olan kiþilerin bir bölümüne bir alerji uzmanýnýn gerekli görmesiyle (laboratuar testleri, yaþ durumu, kiþinin mesleði arýcýlýk, çiftçi vs-,altta yatan baþka bir hastalýðýn olmasý gibi durumlar göz önüne alýnarak) Ýmmünoterapi (ÝT, aþý tedavisi) baþlanabilir. ÝT'de 1930'lu yýllardan 1970'li yýllarýn sonuna kadar arýlarýn tüm vücut ekstrakt' larý kullanýlmýþ ve 1978'de Baltimore'dan yapýlan bir araþtýrma ile bu yöntemin hiç bir deðerinin olmadýðý anlaþýlmýþtýr. Günümüzde ÝT' de sadece standardize arý zehrinden :hazýrlanmýþ ekstraktlar kullanýlmakta ve yüksek oranda baþarýlý sonuçlar alýnmaktadýr. ÝT' nin nasýl etki gösterdiði ve ne süre yapýlmasý gerektiði konusu halen tam açýklýða kavuþmamýþtýr. Genelde deri ve kan testleri ile gösterilen spesifik IgE'nin. bu testlerle tespit edilemez düzeye gelene kadar. ÝT'ye devam edilmektedir (3-4 yýl). ÝT esnasýnda %20-40 hastada çeþitli alerjik reaksiyonlar (bazen hayati tehlike yaratabilen boyutta) görülebileceðinden, injeksiyonlar sadece bir alerji kliniðinde ve alerji uzmaný bir doktor tarafýndan yapýlmalýdýr. Aþý tedavisinin en belirgin sonuç verdiði tek durum, an sokmasýna baðlý ortaya Çýkan a1erjidir. Arý alerjisi dýþýndaki astým ve alerjik nezle gibi hastalýklarda aþý tedavisinin yeri son derece tartýþmalý olup konu kitabýn diðer bölümlerinde ayrýntýlý olarak tartýþýlmýþtýr.


Tablo VIII. Arý alerjisi olanlarýn uymasý gereken önlemler.

Arýlardan mümkün olduðunca kaçýnmak ve onlarý davet etmemek. (yazýn pazar alýþveriþi, bahçede dolaþmak, açýk yerde yemek ve meyve yemek, piknik, yakaya çiçek tatmak, parfüm sürmek, çiçekli ve parlak desenli elbiseler giymek. insanýn ter kokusunu etkileyebilecek hoþ kokulu meyve suyu ve gazoz içmek, hoþ kokulu sabun ve þampuan kullanmak) Tatile gittiðinizde çevrede arý kovaný olup olmadýðýný kontrol edin.



Sakýn bir yaban arasýný kovaný civarýnda öldürmeyin. Bu esnada arýnýn salacaðý bazý kokular diðer.elini üzerinize çekecektir. Unutmayýn terlemek bütün böcekler için çok çekicidir. Çýplak ayakla yürümeyin. Mümkünse dýþ ortamda pantolon ve uzun kollu gömlekle dolaþýn. Bahçe ile uðraþmayý seviyorsanýz ya alýþkanlýðýnýzý deðiþtirin ya da bahçedeyken þapka ve eldiven kullanýn.

Arýlarýn hoþlanmadýðý renk kahverengidir, bu renk giyinin. Yaban arýlarý genelde saldýrgandýr. Bal arýla!ý ise genelde sakin olup ancak kýzdýrýldýðýnda saldýrganlaþýrlar.Havalar ýsýndýkça her çeþit arýnýn saldýrganlýðý artar.

Sizi bal arýsý soktuðunda iðnesi kalmýþtýr ve bu iðneyi elinizle çýkarmaya uðraþmayýn. Çünkü iðnenin ucunda bulunan keseyi bu esnada sýkarak, daha çok zehrin vücuda girmesine neden olabilirsiniz.Ýðneyi mümkünse bir büyüteç ve cýmbýzla çýkarmak en iyisi. iðne deri üzerinde durduðu sürece ucundaki keseden deri içine zehir akacaðýndan iðneyi de bir an önce çýkarmakta yarar vardýr.

Aðýz çevresi sokmalarýnda iðneyi bir doktor çýkarabilir veya bu durumda mutlaka bir doktor görmelidir.