ÞÝÞMANLIK OBEZÝTE

Þiþmanlýk vücutta yað miktarýnýn artmasý diye tanýmlanmaktadýr. Vücutta yað miktarýnýn artmasýna baðlý olarak vücut aðýrlýðý da boy uzunluðuna göre arzu edilenden fazla olmaktadýr. Þiþmanlýk, genelde fazla yeme ve fiziksel aktivite azlýðý (hareketsiz yaþam) sonucu görülmektedir. Þiþmanlýðýn insan saðlýðý üzerinde olumsuz etkileri vardýr. Ülkemizde önemli bir beslenme sorunu da þiþmanlýktýr.

Beslenmeye baðlý oluþan þiþmanlýklar kalp-damar hastalýðý, tansiyon yüksekliði, diabet (þeker hastalýðý), meme ve prostat kanseri gibi hastalýklara neden olmasý, ölüm riskini arttýrmasý açýsýndan önem taþýmaktadýr. Þiþmanlýðýn tedavisinden önce önlenmesi önemlidir. Þiþmanlýðýn önlenmesinde en önemli koþul ise küçük yaþlardan itibaren bireylerin yeterli ve dengeli beslenme ve egzersiz yapma alýþkanlýðýný kazanmasý ve vücut aðýrlýðýný istenilen düzeyde korumasýdýr.

Þiþmanlýk oluþumunda önemli etmenler

Genetik (kalýtým): Beden aðýrlýðýnýn düzenlenmesinde rol alan hormonal etmenler kalýtýmsaldýr.
Hormonal etmenler: Tiroid, hipofiz, böbreküstü, pankreas ve cinsiyet hormonlarýnýn yapýmýnda ve fonksiyonlarýndaki bozukluklar sonucunda; kiþinin iþtahý artabilir, bazal metabolizma hýzý yavaþlayabilir ve enerji dengesi bozularak þiþmanlýk oluþabilir.

Demografik etmenler:
Yaþ: Erkeklerde ve kadýnlarda, en azýndan 50-60 yaþlarýna kadar artan yaþa baðlý olarak þiþmanlýk prevalansýnda artýþ görörülür. Yaþýn ilerlemesiyle birlikte bazal metabolizma hýzý yavaþlar, fiziksel aktivite azalýr. Harcama azaltýldýðýnda enerji alýmý azaltýlamaz ise enerji dengesi bozulur ve vücut aðýrlýðý artar.
Cinsiyet: Kadýnlarda þiþmanlýk prevalansý erkeklere göre daha yüksektir (özellikle 50 yaþ sonrasý). Kadýnlarda vücutta yaðlanma daha erken yaþlarda baþlar.

Sosyokültürel etmenler:
Eðitim ve gelir düzeyi: Endüstrileþmiþ ülkelerde prevalans, düþük eðitim düzeyli ve/veya düþük gelirli ülkelerdekine göre daha yüksektir.
Medeni durum: Evlilik sonrasý dönemde genellikle þiþmanlýk sorununda artýþ görülür.

Biyolojik etmenler: Gebelik

Davranýþsal etmenler:
Diyet: Þiþmanlýk enerji alýmýnýn uzun süre harcanandan çok olmasý sonucudur. Enerji alýmýnýn fazlalýðý aþýrý yeme, daha çok yaðlý ve þekerli besinleri tercih etme þeklindeki yeme davranýþýndan kaynaklanabilir. Yemekten aþýrý zevk alan bireyler enerji alýmlarýný kontrol etmekte güçlük çekerler. Aþýrý yeme davranýþý yaðlanmanýn bir sonucudur. Çalýþma koþullarý nedeniyle ya da kiþinin zayýflamak amacýyla öðün atlamasý þiþmanlýða neden olabilir. Hýzlý yemek yeme, yemek yerken televizyon seyretme, kitap okuma gibi durumlarda da kiþi doyduðunu hissedemez ve aþýrý yemek yer. Fast-food tipi beslenme, özellikle karbonhidrat ve yað içeriði yüksek besinlerin tüketilmesi aþýrý enerji alýmýna dolayýsý ile þiþmanlýða neden olmaktadýr.
Sigara: Sigara içiminin býrakýlmasý vücut aðýrlýðýnýn artmasýna neden olabilmektedir. Ancak sigara kullanýmý ile þiþmanlýk arasýndaki iliþki toplumlar arasýnda geniþ bir deðiþkenlik göstermektedir. Ayrýca sigaranýn saðlýk üzerine olumsuz etkileri unutulmamalý, aðýrlýðýn denetimi beslenmenin ve fiziksel aktivite düzeyinin düzenlenmesi ile saðlanmalýdýr.

Alkol: Çoðu toplumdaki etkisi açýklýk kazanmamýþ olmakla birlikte, orta dereceli alkol tüketiminin yüksek BKI ile iliþkili olabileceði düþünülmektedir.
Fiziksel aktivite: Þiþmanlamada en önemli etmen enerji harcamasýnýn düþüklüðüdür. Teknolojik geliþmeler beden gücünün yerine makineyi getirmiþtir.bu deðiþim sonucu fiziksel aktivite için enerji harcamasý düþerken, enerji yoðunluðu yüksek besinlerin tüketimi artmaktadýr.

Ruhsal-psikolojik etmenler: Bazý kiþiler heyecan, sýkýntý ve endiþelerini gidermek için, farkýnda olmadan sürekli birþeyler yerler. Bu atýþtýrma tarzý ile birey sürekli besin tükettiði için þiþmanlamaktadýr.



Þiþmanlýðýn neden olduðu saðlýk sorunlarý

• Hastalýklara baðlý ölümler
• Þeker hastalýðý
• Osteoporoz
• Akciðer yetmezliði
• Kalp damar hastalýklarý
• Kalp yetmezliði
• Safra kesesi taþlarý
• Karaciðer bozukluklarý
• Uyku apnesi
• Kýsýrlýk
• Yaralar
• Deri hastalýklarý
• Baðýþýklýk sistemi bozukluklarý
• Bazý kanserlerin görülme olasýlýðýnda artma (þiþman erkelerde; kolon, rektum,
Prostat; þiþman kadýnlarda: safra kesesi, over, meme kanseri)
• Psikolojik ve sosyal sorunlar

Aðýrlýðýn denetimi: Günlük enerji alýmýnýn dengelenmesi ve fiziksel aktivitenin arttýrýlmasý ile vücut aðýrlýðýný denetim altýna almak olasýdýr. Beslenmede taze sebze ve meyvelerin, tahýllarýn (özellikle tam tahýl ürünleri), yaðsýz süt, balýk, yaðsýz etler ile tavuk ve kuru baklagillerin seçimi ve tüketimi saðlýklý bir seçimdir. Yað ve þeker içeriði düþük olan besinleri seçin. Besinleri uygun porsiyonlarda tüketin, aþýrýya kaçmayýn. Gün boyu aktif olun. Haftanýn her günü yetiþkin bireylerin en az 30 dakika süre ile orta düzeyde aktivite yapmalarý önerilmektedir. Aðýrlýk kaybý sonrasý aðýrlýðýn korunmasý amacýyla günlük 30 dakikalýk orta düzeyde aktivite yapmalarý gerekmektedir.

Yað miktarý azaltýlmýþ besinin her zaman düþük enerji içerdiði zannedilmemelidir. Bazen düþük yaðlý besinler fazla miktarda þeker içermeleri nedeniyle fazla enerji içerirler.

Bireylerin beslenme örüntüleri de önemlidir. Ara öðünler, ev dýþýnda beslenme günlük enerji alýmýný arttýrmaktadýr. Ara öðünlerde taze sebze ve meyvelerin, tam tahýl içeren besinlerin veya az yaðlý süt veya yogurt tüketimi akýlcý seçimlerdir. Dýþarýda yenilen öðünlerde porsiyon miktarýnýn azaltýlmasý yarar saðlar. Kýzartma yerine ýzgara balýk, tavuk veya yaðsýz etler seçilmelidir.

Tüm yaþlarda aktif olmak vücudun kas miktarýný arttýrýr ve kemiklerin dayanýklýlýðýný arttýrýr. Düzenli fiziksel aktivite aðýrlýk denetimi, aðýrlýk kaybýnýn saðlanmasýnda yarar saðlar.

Eðer kilolu iseniz aðýrlýk kaybetmeniz saðlýk durumunuzu geliþtirir, vücut iþlevlerinde geliþme saðlar ve yaþam kalitesini artýrýr. Haftada yarým ile bir kilo aðýrlýk kaybýný hedefleyin. Aþýrý ve hýzlý aðýrlýk kaybýndan kaçýnýn.

Çocuklarýn saðlýklý aðýrlýklarýnda olmalarý saðlanmalýdýr

Çocuklarýn büyüme ve geliþmeleri için yeterli ve dengeli besin tüketmeleri gerekir. Aþýrý enerji alýmý ve fiziksel aktivite azlýðý þiþmanlýða yol açar. Çocuklarda saðlýklý beslenme alýþkanlýðýnýn kazandýrýlmasý gerekir. Tahýl, sebze ve meyve, yaðý azaltýlmýþ süt ve süt yerine geçenler, yaðsýz et, tavuk, balýk ve fýndýk, fýstýk tüketimi çocuklarda desteklenmeli, tüketimi saðlanmalýdýr. Þeker ve yað içeriði yüksek olan besinlerin tüketimi sýnýrlandýrýlmalýdýr. Çocuklarýn televizyon seyretmeleri veya bilgisayar ve video oyunlarý için harcadýklarý zaman sýnýrlandýrýlmalý, daha fazla aktivite yapmaya yönlendirilmelidirler.

Çocuklarýn saðlýklý yeme alýþkanlýðý kazanmalarýna yardýmcý olunmalýdýr. Çocuklar büyüme içerisinde olduklarýndan aðýrlýk kaybetmeleri önerilmez, aðýrlýk kazanmalarý önlenmeye çalýþýlýr.
Yeme davranýþý bozukluklarý

Sürekli olarak aþýrý, sýk besin tüketme veya yemek yememe, besin alýmýnýn aþýrý sýnýrlandýrýlmasý, yediklerini kusarak çýkarma gibi yeme davranýþý bozukluklarýnda saðlýk riskleri oluþur, hemen hekime baþvurulmasý gerekir.
Öneriler

• Boyunuza uygun aðýrlýðý hedefleyin. Saðlýklý aðýrlýða sahip iseniz, kilo almaktan kaçýnýn. Kilolu veya þiþman iseniz önce daha fazla aðýrlýk artýþýný önleyin daha sonra saðlýðýnýzý korumak için aðýrlýk kaybetmeyi hedefleyin.
• Az yað eklenmiþ sebze, meyve, süt-yogurt ve tam tahýllarý tüketerek saðlýklý beslenme alýþkanlýðý kazanýn.
• Porsiyon büyüklüðünde saðlýklý beslenme için önerilen miktarlara uyun.
• Hareket edin. Düzenli fiziksel aktivite yapýn. Aldýðýnýz enerji ile tükettiðiniz enerji miktarýný dengeleyin.
• Saðlýklý yeme alýþkanlýðý ve düzenli fiziksel aktivite ile çocuklara örnek olun.
• Günde en az üç öðün düzenli yemek yiyin, öðün atlamamaya, gece özellikle enerjisi yüksek hamur iþleri, tatlýlar, yaðlý çerezler yememeye çalýþan.
• Bol su ve þekersiz bitkisel çaylardan için.
• Vücut aðýrlýðýnýzý korumada davranýþlarýnýzýn önemli olduðunu aklýnýzdan çýkarmayýn.
Kaynak: www.Bahcesel.com/forumsel/