Türkiye'de barajlar çok önemli bir yere sahip. Gerek enerji elde etmede gerek su taþkýnlarý ve tarým için sulama ihtiyacýný karþýlamak gibi...

Fakat barajlarýn kurulmasýndan sonra ne gibi zararlý etkilerinin olduðu bilmeyiz veyahut bunu tartýþmayýz. Ýþte barajlarýn kurulduktan sonra yaptýklarý zararlar ve buna iki önemli tanýk: Karadeniz'e suyunu boþaltan Kýzýlýrmak ve Yeþilýrmak nehirleri ve onlarýn oluþturduðu deltalar



Akarsularýmýz üzerinde bir yandan halkýmýzýn içme su ihtiyacýný karþýlama, tarýmda sulama amaçlý, sanayinin su ihtiyaçlarýný karþýlamak diðer yandan ise enerji üretimi ve taþkýn kontrolü gibi nedenlerle barajlar yapýlmaktadýr.
Anadolu'da da özellikle Osmanlýlar döneminden Cumhuriyet dönemine kadar içme suyu saðlamak amacýyla çeþitli bentler kurulmuþtur. Cumhuriyetin ilanýndan sonra özellikle Ankara'nýn içme suyunu karþýlamak için Çubuk I barajý yapýlmýþtýr. Daha sonra artan nüfus ve sanayi ile birlikte tüm dünya da olduðu gibi ülkemizde baraj yapýmýnda bir hýzlanma görülür.

Barajlar yapay göl olarak da adlandýrýlabilirler, akarsu önlerinin yapay setlerle kapanmasýyla oluþan baraj gölleridir. Günümüzde önemli akarsularýmýz üzerinde birçok nedenle genellikle enerji saðlamak amacýyla birçok baraj yapýlmýþtýr. Bunlara örnek vermek gerekirse; Fýrat nehri üzerinde Atatürk, Keban, Karakaya ; Yeþilýrmak üzerinde Suat Uðurlu, Hasan Uðurlu Kýzýlýrmak üzerinde Hirfanlý, Altýnkaya, Derbent barajý gibi. Günümüzde akarsularýmýz üzerinde 200'ü aþkýn baraj bulunmaktadýr

Akarsular içinde sediment (toprak, kum, silt,kil ve çakýl) gibi bol miktarda malzeme taþýnýr. Akarsularla taþýnan bu sedimentler su depolanma yapýsý olarak adlandýrýlan barajlarýn tabanýnda birikir. Bu sedimentler baraj göllerini doldurmakta ve depolanma kapasitelerini azaltmakta ve bunun bir sonucu olarak barajlarýn ekonomik ömürleri kýsýlmaktadýr. Elektrik enerjisi elde etmek için bu katý maddelerin bir yerde depolanmasý gerekmektedir; çünkü hidroelektrik santrallerinde türbünlenecek sularýn içindeki katý maddelerin arýndýrýlmýþ olmasý gerekir. Aksi taktirde bu katý malzemeler türbin çarklarýnda önemli aþýnmalar meydana getiriler. Su alma tesislerine giren çok miktardaki iri malzemeden dolayý tirbün kanatlarý ve diðer makine kýsýmlarýnýn kullanýlamayacak hale gelmesine neden olur. Buna örnek olarak 1937 yýlýnda yapýlan Çubuk I barajýnda bu þekilde bir hasarla kaþýlaþýlmýþtýr.
Baraj yapmak bunlardan enerji saðlamak, taþkýn kontrolü, tarým için su ihtiyacýný karþýlamak tabi ki ülkemizin ve tüm dünyanýn önemli gereksinimlerinden biridir. Çünkü bunun en önemli sebebi sudan elde edilen enerjinin temiz bir enerji kaynaðý olmasý ve ayný zamanda yenilenebilir bir enerji kaynaðý olmasý nedeni yatmaktadýr.

Barajlarýn saðlamýþ olduðu nitelikler tabi ki yadsýnamaz bir gerçektir; ancak bunlar yapýlýrken doðal çevreye vereceði zararlarý hatta doðanýn buna vereceði tepkiyi hesaba katmaz isek barajlarýn bir çok faydasý olduðunu bilmekteyiz. Barajlarýn yapmýþ olduðu etkiye örnek vermek gerekirse özellikle Kýzýlýrmak ve Yeþilýrmak nehirleri üzerinde kurulan barajlarýn bu nehirlerin deltasýna verdiði zarar unutulmamalýdýr.

Kýzýlýrmak ve Yeþilýrmak Samsun sýnýrlarý içerisinde yer almalarýndan dolayý bunlara Samsun deltalarý denilmektedir. Bu iki deltanýn birbirine komþu olmasý özellikle benzer sorunlarla yani bu akarsular üzerinde barajlarýn kurulmasý sonucu yapmýþ olduðu tahtibat nedeniyle birbirine benzemektedir. Bu nedenle bu iki akarsuyumuzu birlikte deðerlendirme gereði duyduk.Deltanýn tanýmý yaparak bu iki akarsu üzerinde kurulan barajlarýn yapmýþ olduðu etkilere deðinmekte fayda olunacaktýr.

Delta ; akarsularýn denize taþýdýklarý malzemenin (kil, kum,çakýl) kýyýda birikmesiyle oluþur. Buradaki deltalar barajlar kurulmadan önce sürekli geliþmekte ve büyümekteydiler ve denizden kara kazanýlmaya baþlanýlmýþtý. Ta ki insan etkisiyle barajlarýn kurulmasýna kadar...

Kýzýlýrmak ve Yeþilýrmak üzerinde kurulan barajlarýn bu iki akarsuyun taþýdýðý malzemelerin bu barajlarda birikmesi ve kýyýya yeterince malzeme gitmemesi nedeniyle kýyýda bir delta erimesi yani kýyý erozyonu meydana gelmektedir. Büyük hacimdeki malzemeyi denize taþýyan nehirlerin üzerinde barajlarýn yapýlmasý ve akýþlarýnýn kesintiye uðramasý sonucu kýyýnýn sürekli erozyona maruz kalmasý dünyanýn birçok yerinde görüldüðü gibi bizim ülkemizde de görülen bir olaydýr.

Özellikle Kýzýlýrmak nehri üzerinde 1987 de Altýnkaya barajý ve 1991 de Derbent barajýnýn kurulmasýyla bu barajlarda su ve ve malzemenin tutulmasýyla ýrmaðýn aðýz kýsmýndaki delta da artýk bir gerileme baþlamýþtýr. Ayný zaman da Yeþilýrmak üzerinde Suat Uðurlu(1982) Hasan Uðurlu(1982) barajlarýn tamamlanmasý Yeþilýrmak deltasýnýn gerilemesine neden olmaktadýr.

Kýzýlýrmak 1960 yýlýna kadar karadenize 23,1 milyon ton/ yýl malzeme taþýmakta idi. Hirfanlý barajýnýn yapýlmasýyla 18 miyon ton/yýl Altýnkaya(1987) ve Derbent(1991) barajýnýn faaliyete geçmesiyle Kýzýlýrmak'ýn taþýdýðý malzeme bu barajlarda birikerek 0,46 milyon/tona düþmüþtür. Bu nedenle kýzýlýrmak deltasýna yeterince malzeme gitmediðinden dolayý kýyýda bir erozyon meydana gelmekte Kýzýlýrmak deltasý sürekli küçülmeye erimeye baþlamaktadýr.
Kýzýlýrmak deltasý artýk büyümek yerine üçümle sürecine girmesi birçok sorunu da beraberinde getirmiþtir. Kýyýya kadar uzanan tarým alanlarý zarar görmeye baþlamýþ, balýk gölleri ve ýrmak yataklarý tuzlu deniz suyunun iþgaline uðramýþtýr.






Ayný þekilde bu durum Yeþilýrmak nehri içinde geçerlidir özellikle Yeþilýrmak deltasýnýn doðu kesiminde çatlý burnu kuzeyinde kýyý erozyonu nedeniyle kýyýdaki kumsal ortadan kalkmýþ,hatta burada bulanan aðaçlar dahi zarar görmeye baþlamýþtýr. (üstte)








Kýzýlýrmak deltasý'nýn kýyý erozyonu nedeniyle sürekli deltasýný küçültesi nedeniyle DSÝ bu delta gerilemesini durdurmak için bir takým çalýþmalar yapmýþtýr. Bunun çalýþmalardan en önemlisi ise kýyý boyunca mahmuzlar yaparak gerilemenin durdurulacaðý düþünülmüþ ve hemen çalýþmalara baþlanmýþtýr. (üstte)


Yeþilýrmak Deltasý'nda ki gerileme



Samsun deltalarý sürekli olarak bu malzeme açýklarýndan dolayý deltalarýnda bir malzeme açýðý vermekte bu da kýyý da dalga ve rüzgarlarýn etkisiyle kýyý erozyonuna neden olmaktadýr.


Ankara Çubuk I Barajý



Akarsularýn taþýdýðý malzemenin bu barajlarda biriktiðinin en önemli kanýtý cumhuriyet'in ilk barajlarýndan olan Çubuk I barajýnýn þuanda faaliyetini yitirmiþ olmasý ve burada akarsuyun getirmiþ olduðu malzemeler açýk ve net bir þekilde görülmektedir... (Ankara çubuk I Barajý, üsste)Sonuç olarak ; Akarsular üzerinde;içme ve kullanma tarým ve endüstrinin su ihtiyaçlarýný karþýlamak,diðer yönden enerji üretimi ve taþkýn kontrolü gibi çok çeþitli amaçlarla barajlar yapýlmaktadýr akarsularla taþýnan malzeme baraj göllerini doldurmakta depolama kapasitelerini azaltmakta ve bunun sonucunda barajlarýn ekonomik faaliyetlerini kýsýtlamaktadýr.

Akarsularla taþýnan malzemenin su depolama yapýlarýnda kapasiteyi azaltmasýnýn yanýnda;verimli arazilerde birikerek arazinin deðerini azaltma,topraðýn infiltrasyon hýzýný azaltma,akarsu yataðýný yükselterek taþkýn riskini ve zararýný artýrmaktadýr. Ayný zamanda kýyýya yeterince malzeme gitmeyince delta erimesi meydana gelmekte ve kýyý erozyonunu tetiklemektedir.


Þüphesiz ülkemizin bir numaralý sorunu enerjidir. Fakat enerji elde ederken bir taraftan da yaþadýðýmýz ortam korunmalýdýr.Ýleride ülkemiz için baraj yapýmýyla enerji tesisleri kazanýlýrken,deltalarda oluþabilecek erozyon ile toprak ve arazi kaybýyla uðrayacaðýmýz zararlarda dikkate alýnmalýdýr aksi taktirde doðanýn göstereceði bir tepkiye neden olacaktýr kazanalým derken tamamen kaybetmiþ olacaðýz. Bunun için yapacaðýmýz bir yapay olayýn doðal dengeyi nasýl etkileyeceði çok iyi düþünülmeli ve buna göre gerekli planlamalar yapýlmalýdýr.


KAYNAKÇA


* Aþaðý Kýzýlýrmak yapýlan Altýnkaya barajý yapýlýrlýk raporu, cilt 1,kasým 1975 ,DSÝ
* Devlet Su Ýþleri Genel Müdürlüðü,2005
* Doðan,Uður, Fülüvyal jeomorfoloji ders notlarý
* ÝTÜ Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsü, 2-5 Haziran 2005
* Maden teknik ve arama genel müdürlüðü, Yeþilýrmak deltasýndaki kýyý çizgisinin deðiþiminin uzaktan algýlama ve CBS yöntemi ile incelenmesi
* Türkiye akarsularýnda süspanse sediment gözlemleri yýllýðý / Aralýk-2005, EÝE
* Türkiye'de sedimentasyon sorunu ve kontrolü üzerinde bir araþtýrma, Ankara-1998
* Uzun, Ali, Samsun deltalarý ve beklenen deðiþimler
* Yýlmaz , Cevdet, Kýzýlýrmak deltasýnda meydana gelen erozyonun coðrafi analizi
* Yiðitbaþýoðlu,Hakan, Türkiye de barajlar, Ankara üniversitesi,Dtcf

YAZI: MEHMET ARSLAN -ALÝÞAN ASLAN (ANKARA ÜNÝVERSÝTESÝ, Dil ve Tarih-Coðrafya Fakültesi, Coðrafya Bölümü Öðrencileri)



ATLAS
Kaynak: www.Bahcesel.com/forumsel/