Yiyecek Olarak Otlarýn Toplanmasý ve Hazýrlanmasý

Yiyecek olarak toplanacak bitkilerin araziden mutfaða gelinceye kadar nasýl bir yol izlenmelidir. Bu konuda farklý yazarlarýn görüþleri aþaðýda özetlenmiþtir

Yiyecek olarak neler toplanmalýdýr?
Bir yol kenarýndan, çayýr ve meradan, ormandan daha doðrusu doðal ortamlardan toplanan otlar, iþlenen, gübre, ilaç ve farklý sentetik maddelerin uygulandýðý bað, bahçe ve tarladan toplanan otlardan çok daha besleyici ve zengindir. Sebze ve salata için ilkbahardan kýþa kadar yeþillikler bulunabildiði gibi, yazýnda hoþ kokulu bitki ve tohumlar toplanabilir. Saðlýklý çaylar için bütün yýl yaprak, çiçek ve kök bulunabilir.
Birçok yabancý ot yýlda iki defa toplanabilir. Örneðin; erken Ýlkbaharda aslan diþi (Taraxacum officinale), sivri yapraklý sinir otu (Plantago lenceolata) ve ýsýrgan (Urtica dioica) çayýr,çit ve yol kenarlarýnda bulunabilir. Yazýn çayýrlar biçildikten sonra ayný bitkileri taze olarak tekrar bulunabilir.
Birçok bitkinin sadece yaprak ve çiçeði deðil kökleri de kullanýlýr. Bunun en tanýnmýþ örnekleri aslan diþi (Taraxacum officinale), karahindiba (Cichorium intybus) gibi. Yapraklarýndan sebze ve salata, çiçeklerinden jöle ve reçel, köklerinden de kahve yapýlabilir. Yetiþtiði alanlarda bu bitkiler köklenip çýkarýlýrsa bir daha bunlardan yararlanma olanaðý bulunmaz.



Nerelerden toplanmalýdýr?
Yenecek bütün otlar pratik olarak bað, bahçe, tarla, çayýr, mera, yol kenarlarý, su kenarlarý ve yetiþmesine uygun her yerde bulunabilir. Yenecek bu otlarýn her yerden toplanmamasý gerekir. Örneðin; trafiðin yoðun olduðu yol çevrelerinden toplanmamalýdýr. Arabalarýn ekzosundan çýkan gazda kurþun dâhil birçok zehirli maddeler bitkiler tarafýndan tutulmaktadýr. Yine; araba tekerlerinin yapýsýnda bulunan birçok kanserojen maddeler sürtünme sonunda etrafa daðýlarak bitkilerce tutulmaktadýr. Buralardan toplanan otlarla yapýlacak yiyecekler mide ve karýn aðrýlarýna sebep olduðu gibi, kansere kadar varan birçok hastalýklarýnda kaynaðýný oluþtururlar.
Yeni gübrelenmiþ bað, bahçe, tarla, çayýr ve mera dan da otlar toplanmamalýdýr. Hatta bu þekilde gübrelenmiþ meralar da hayvanlarýn da 2-4 hafta otlatýlmamalarý gerekir. Unutulmamalýdýr ki insan midesi koyun ve inek iþkembesinden daha dayanýklý deðildir. Kimyevi gübreler içerdikleri elementlerle bitki için yararlý olurken, insan ve hayvanlar için bu haliyle zehir oluþtururlar. Çiftlik gübresinin oluþturduðu koku ve baþlangýçta nitriðin olumsuz etkisi sebebi ile uygulama yapýlan yerlerden de baþlangýçta ot toplanmamalýdýr.
Zirai mücadele ilaçlarýnýn kullanýldýðý alanlardan da baþlangýçta ot toplanmamalýdýr. Uygulanan ilacýn etkisinin tamamen ortadan kalktýktan sonra toplanmalýdýr. Kullanýlan ilaçlarýn etkisi kýsa veya uzun sürebilir. Burada, ilacýn çeþidi, iklim þartlarý, topraðýn yapýsý, kültür bitkisinin türü ve diðer nedenler çok önemlidir. Saðlýklý yaþamak isteyen insan doðayý ve doðada olan olaylarý çok iyi bilmesi ve takip etmesi gerekir.
Fabrika çevresinden de ot toplanmamalýdýr. Fabrika üretim artýklarý birçok zehirli maddeleri içerebildiði gibi, fabrika dumaný da çevredeki otlarýn zehirlenmesine sebep olabilir.
Tokat ilinde olduðu gibi þehir çöplerinin döküldüðü yeþil ýrmak çevresine benzer yerlerden de ot toplanmamalýdýr. Burada hem toprak, hem su ve hem de hava kirliliði saðlýðý bozacak oranlarda yüksek olmaktadýr. Bu çöpler ayrýlmadan her türlü zehirli maddeleri içerdiði için sadece insan saðlýðý için deðil hayvan ve bitki saðlýðý içinde olumsuz ortam oluþturmaktadýr. Bitki ve hayvan yaþantýsýný olumsuz etkileyen etmenler insan saðlýðýný da tehlikeye düþüreceði unutulmamalýdýr.
Bu anlatýlanlar doðrultusunda okuyucular þu soruyu sorabilirler. Otlarý nereden, nasýl toplamalýyýz? Ýlk önce bakkaldan, pazardan veya süper marketten sebze alýr gibi doðrudan ot toplayamayýz. Ýnsan biraz gözünü açarak doðayý tanýmaya çalýþmalý ve doðadaki olaylarý takip etmelidir. Zira bugün doðadan ne anladýðýmýzý sorgulamak gerekiyor.
Esas olarak bað, bahçe, tarla çayýr ve meradan nasýl yararlanmamýz gerekiyorsa, doðadan da ayný þekilde, hatta daha dikkatli yararlanmalýyýz. Ýnsan kültür alanlarýnda üretim yaparken, üretime büyük katkýlar saðlamaktadýr. Hâlbuki doðada insanýn topladýðý otlara verdiði bir þey yokken, aldýðý çok fazladýr. Buda bu bitkilerin ve hatta yaban hayatýnýn zamanla azalmasýna ve o ortamdan kaybolmasýna sebep olur. Doðada üretimine katkýda bulunmadan bir bitki ve hayvanýn neslini o ortamdan yok edecek þekilde tüketme hakký kimseye verilmemelidir.
Doðada gezinti yaparken, çiftçinin ne kullandýðý gözlenmeli, hangi yolda trafiðin yoðun olduðu, toplanacak bitkilerin bulunduðu yerin topoðrafik durumu ve buna benzer durumlar takip edilmelidir. Gezinti esnasýnda hangi bitkiye nerede rastlanýldýðý not edilmelidir. Ot toplanan yerde zirai mücadelenin yapýlýp yapýlmadýðý bilinmelidir. Þüpheli yerlerden toplama yapýlmamalýdýr. Yoðun kokunun olduðu, yavaþ akan su kenarlarýndan da otlar toplanmamalýdýr. Sonuç olarak ot toplanan yerlerin kirlenmemiþ, temiz alanlar olmasý gerekmektedir.
Kim ki gözünü açarak doðada gözlemini iyi yaparsa, saðlýklý ve temiz bitkileri toplayacak yeteri kadar yer bulabilir. Bu yerlerin iyi belirlenmesi toplamayý kolaylaþtýracaktýr. Toplarken de dikkatli davranmak gerekir. Zira ayný bitkiye daha sonrada ihtiyaç duyulacaðý unutulmamalýdýr.
Otlar doðada olduðu gibi, tarla, bað, bahçe, çayýr ve merada da bol miktarda bulunur. Yalýnýz, buralarda kullanýlan zirai mücadele ilaçlarý, gübreler ve diðer kirleticilerin oluþturduðu olumsuzluklar iyi bilinmelidir.
Organik(doðal, biyolojik, ekolojik, sürdürülebilir) tarým olarak nitelenen ve her geçen gün uygulamasý artan tarým alanlarýndan herhangi bir þüpheye kapýlmadan rahatça otlar toplana bilinir. Çeþitli isimlerle adlandýrýlan bu tarým þekli, doðayý zararlandýrmadan doðadan yararlanma sanatýdýr. Diye tarif edilmelidir.
Nasýl Toplanmalýdýr?
Doðada bitki toplarken en taze yaprak ve sürgün ile en baharatlý kýsmý alýnmalýdýr. Hiç bir katkýmýzýn bulunmadýðý bu doða bahçesine bir misafir gibi dikkatli girmeli ve hareket etmelidir. Hiçbir zaman bitkinin bütünü alýnmamalýdýr. Eve giren hýrsýz gibi doða zar arlandýrýlmamalýdýr. En doðrusu bitkinin taze kullanýlacak kýsýmlarý keskin bir býçakla alýnýrken diðer kýsýmlarý zararlandýrýlmamalýdýr. Yapraklarý alýnacak bitkilerin makasla sadece fazla zarar vermeden kullanýlacak kýsým alýnmalýdýr.
Doðada bitki toplayýcýlar doðayý iyi tanýmalý, hangi bitkiyi nasýl toplamasý gerektiðini bilmelidir. Ülkemizde belirlenen 9500 tür bitkinin 3064 bini endemiktir. Yani dünyada sadece ülkemizde bulunmaktadýr. Bu türlerin korunmasý insanlýk görevidir. Tükenip yok oldu mu bir dünya mirasý da geri gelmemek üzere kaybolup gidecektir. Gelecek nesillere o zaman bu bitkilerin ancak resim ve þekilleri gösterilir.
Ülkemizdeki endemik bitkilerin bir listesi çýkarýlarak doðaya ilgi duyan herkese öðretilmelidir. Bu konuda özellikle sýk sýk televizyon programlarý düzenlenmelidir. Konunun uzmanlarý sadece ülkemizin bir zenginliði olan bu endemik bitkileri tanýtmalý ve önemi vurgulanmalýdýr. Özellikle üniversitelerde bu bitkilere yönelik yayýnlar teþvik edilmelidir. Toplum hizmetinde kar düþünülmez. Bunun karý zaman içerisinde toplumun kültür düzeyinin yükselmesi ile görülecektir.
Doðayý yaþanýr hale getiren en temel unsur bitkidir. Bir yerden bitkiler uzaklaþtýrýldý mý orada o bitkiyle ilgili bütün canlýlarda ortadan kaybolur. Bir yerin yaþanýr olmasý üzerinde taþýdýðý bitkilerin çeþitliliði ve çokluðuna baðlýdýr. Genellikle güzellik örneði olan cennet bu þekilde tarif edilir. Bunun içinde, bitkiyi tanýmadan doðayý sevmek, saðlýklý yaþamak mümkün deðildir. Bir yerde doðal yapý bozuldu mu o ortamda bulunan insanda dâhil bütün canlýlarýn yaþantýsý olumsuz etkilenmektedir.
2.4. Bitkilerin Hangi Kýsýmlarý Toplanmalýdýr?
Genellikle bitkilerde belli bir kýsým toplanýr. Örneðin; papatyada çiçek, nanede yaprak, meyan otunda kök, kuþburnunda meyve, meþede kabuk, ketende tohum, keberde çiçek tomurcuðu toplanan organlarý oluþturur (18).
2.5. Ne Zaman Toplanmalýdýr?
Toplayýcý, topladýðý bitki kýsýmlarýnda etkili maddenin en yüksek olduðu zamana göre hareket etmelidir. Bu zaman çeþitli bitki türlerinde farklýlýk göstermektedir.
Genellikle kök ve kök parçalarýnýn hasadý gýda maddesinin kökte en fazla biriktiði son baharda toplanýr. Toplanan bu kök parçalarý kurutulmadan önce yýkanarak topraktan arýndýrýlýr.
Yaprak hasadý yapýlan bitkilerde toplama, çiçeklenme zamanýnda yapýlmalýdýr. Burada yapraklar tam olarak geliþmiþ ve böceklerce yenmemiþ olmalýdýr. Yapraklarý salata olarak kullanýlan bitkiler günün her saatinde toplanabilir. Ancak, toplandýktan hemen sonra kullanýlmalýdýr.
Çiçeklerin toplanmasýnda her hangi bir öneri yapýlmamýþsa taç yapraklarý dökülmeden kýsa bir zaman önce toplanmalýdýr. Bazý bitkilerdeki çiçekler ayný zamanda açmadýðýndan belli aralýklarla toplanmasý yerinde olur. Aslan diþi (Taraxacum officinele), Koyun gözü (Bellis perennis), papatya (Matricaria chamomilla) öðleye doðru toplanmalýdýr. Bu esnada hafif solmuþ ve çið damlalarý üzerinden buharlaþmýþtýr.
Meyvelerin toplanmasýnda ise tam olgunluða eriþmesi beklenir. Zira tam olgunlaþmamýþ veya fazla olgunlaþmýþ meyveler kurutma esnasýnda bozulabilir.
Kabuk ve tomurcuklarýn toplanmasý genel olarak Ýlkbaharda yapýlmaktadýr. Özellikle yapraklarý,,çiçekleri veya kendisi toplanan bitkiler yaðýþsýz günlerde,özellikle çið kalktýktan sonra toplanmalýdýr.
Kaynak: Otlarýn Beslenmede ve Saðlýktaki Rolü
Prof. Dr. Zeki Özer (Emekli Öðretim Üyesi) / Öðr. Gör. Emine Arzu Elibüyük (GOP.Üniv.Tokat Meslek Yüksek Okulu)/ Yrd. Doç. Dr. Hüseyin Önen (GOP. Üniv. Zir. Fak. Bitki Koruma Bölümü)/ Araþ. Gör. Dr. Oðuz Tekelioðlu (GOP. Üniv. Zir. Fak. Makine Bölümü)
Kaynak: www.Bahcesel.com/forumsel/