Çiğdem : Bot. Zambakgillerden, türlü renklerde çiçek açan, çok yıllık, yumrulu bir kır bitkisi, mahmur çiçeği (Colchicum). • acı çiğdem, sarıçiğdem, Ankara çiğdemi, güz çiğdemi (TDK-2); acıçiğdem; güzçiğdemi; mahmurçiçeği. Bkz. Bitki; Çiçek. (YAK); Crocus (Iridaceae) türlerine verilen genel ad. Çok yıllık, yumrulu, sarı veya mavi çiçekli otsu bitkilerdir. Çiçekler, türe bağlı olarak, ilk bahar veya son baharda meydana gelir. 30 kadar türün Türkiye'de bulunduğu bilinmektedir. Yumruları çiğ veya pişirildikten sonra yenir. Külde pişirilir veya yemeği yapılır. Çiğdem aşı, çiğdem pilâvı ve çiğdem sütlü, tanınmış çiğdem yemekleridir. Özellikle aşağıdaki türler yumruları için toplanmaktadır. Bk. Acı çiğdem. Safran. Eş anl. Alvele, Apalak. Çivtan, Çiydam, Çiydem, Çiyelem. Yayla kestanesi (İkizdere-Rize). Aşağıdaki türler, gıda ve süs bitkisi olarak, bir öneme sahiptirler (24, 29). Crocus abantensis T. Baytop et B. Mathew- Abant çiğdemi. Abant gölü (Bolu) çevresinde yetişir ve ilk baharda mavi renkli çiçekler açar. Crocus adanensisT. Baytop et B. Mathew- Adana çiğdemi. Haruniye (Adana) çevresinde yetişir ve ilk baharda çiçek açar. Crocus. Ancyrensis (Herbert) Maw- Ankara çiğdemi, özellikle Orta Anadolu bölgesinde yetişir. İlk baharda parlak sarı renkli çiçekler açar. Yumruları ile çiğdem pilavı yapılır. Crocus. Antalyensis B. Malhew- Antalya çiğdemi. Batı Anadolu ve Antalya (Korkuteli) bölgesinde yetişir. İlk baharda morumsu renkli çiçekler açar. Crocus asumaniae B. Mathew et T. Baytop- Mor çiğdem. Akseki (Antalya) bölgesinde yetişir. Son baharda mor renkli çiçek açar. Crocus baytopiorum B. Mathew- Mavi çiğdem. Honaz dağı (Denizli) bölgesinde yetişir ve ilk baharda mavi renkli çiçek açar. Crocus cancellatus Herbert- Gözenek (Gemerek-Sivas). Yumruları demetler halinde ilk baharda güneydoğu illeri (Gazi Antep) pazarlarında satılır. Yumruları yenir. Crocus chrysanthus (Herbert) Herbert- Sarı çiğdem. Sarı çiçeklidir. İlk baharda açar. Yumrularından çiğdem pilavı hazırlanır. Crocus hittiticus T. Baytop et B. Mathew- Hitit çiğdemi. Silifke (İçel) bölgesinde yetişir, îlk baharda mor renkli çiçekler açar. Crocus. Kotschynus C. Koch- Yayla kestanesi (İkizdere-Rize). Çiçekler mor renkli, sonbaharda açar. Yumruları yenir. Crocus lazicus Boiss. Et Bal.-Civden (Anzer, İkizdere-Rize), Laz çiğdemi. Yaz sonunda (ağustos) turuncu renkli çiçekler açan tek tür. Trabzon (Zigana dağlan) ve Rize (Anzer, Çimil) dağlarında yetişir. Crocus pallasii Goldb.-Bivok (Doğu Anadolu). Son baharda mor renkli çiçekler açar. Crocus sativus Lat. Safran çiğdemi. Safranbolu bölgesinde yetiştirilir. Bk. Safran. Crocus speciosus Bieb.-Çayır çiğdemi (Saccılar-Bolu). Anadolu'da yaygın bir türdür. Son baharda mor renkli çiçekler açar. Sarı çiçekli türlere Çökülce, Sakarca, Sarıklık (Çarşamba-Samsun), Sarı zağar (Saimbeyli-Adana), mavi çiçekli olanlara ise Gökdedem, Gökgız (Dinar-Afyon) veya Kesercik adı verilmektedir. Çiğdem yumrusunu topraktan çıkarmaya yarayan, sivri uçlu değneğe "Kiskiç" (Balâ-Ankara) veya Kiskis (Yerköy-Yozgat) denir. Halen Safranbolu köylerinden bazılarında az miktarda yetiştirilen Crocus sativus Lat. Türünün çiçeklerinden Safran elde edilmektedir. Çiçeği dökülmüş çiğdeme Aleyçin (Şarkışla-Sivas), çiğdem yumrusuna ise Topacık (Çorum) adı verilmektedir. (BAY); îtrü'l-hallâh soğanı, öksüz oğlan soğanı, beyaz, sarı, pembe çiçekli esâbi-i hürmüz, hâfirü'1-mihr, kolon tırnağı, acı çiğdem vahvâh mavisi, it boğan. (LEH); Beyaz, sarı, pembe çiçekli çeşitleri bulunan bir bitki ve kökü, öksüzoğlansoğanı. Eş anl. ıtr, lahlâh. / acı çiğdem "Açık renk çiçekli, tohumları romatizma tedavisinde kullanılan acı bir çiğdem, güzçiğdemi. " Eş anl. vahvâh. [Mavisine 'itboğan' denir.] (KAM); Beyaz, sarı ve pembe çiçekli çeşitleri bulunan bir bitki ve kökü, öksüz oğlan soğanı. (HAY); Zambakgillerden, soğanlı, otsu, çeşitli renklerde çicek açan kır bitkisi, mahmur çiçeği (colchicum). (MED); Zambakgillerden beyaz, pembe veya sarımtırak çiçekleri olan bir otsu bitki. (TRK); (Krokus / Colchique / Crocus / Lahlah / Mahmurçiçegi / Colchicum) Toprak altinda, üzeri ince veya zarimsi birkaç pul ile örtülü, bir yumru tasiyan çok senelik bir bitki. Yaprakları çimen yapragina benzer. Çiçekler genellikle 1-3 tâne veya türüne göre daha fazla olup, mor, beyaz-pembe sarimtrak renklerdedir. Çiçek taç yaprakları tüpsü olup, uç kisminda huni seklinde genislemis ve 6 parçalidir. Meyveleri çok tohumludur. Avrupa ve Akdeniz bölgesine yayilmis, 40 civârinda türü vardir. Bunun da 20 kadari Türkiye'de bulunur. Genel olarak zehirli alkaloitler tasiyan bitkilerdir. Çigdem türlerinin bir kismi ilkbaharda, diğer bir kismi ise sonbaharda çiçek açmaktadir. Çok güzel olan çiçeklerinden dolayi da bir süs bitkisidirler. Daha çok kullanılani ve tibbî olarak bilineni sonbahar veya güz çigdemi (Colchicum autumnale)dir. Bu da ağustos-ekim aylari arasinda çiçek açan yumrulu bir bitkidir. Yaprakları ilkbaharda meydana gelir. Çiçekleri ise sonbaharda olup, pembemsi-mor veya beyazdir. Türkiye'de yetiştiği yerler : Farkli türlerde Türkiye'nin hemen hemen her tarafinda. Kullanıldığı yerler : Bitkinin kullanılan kismi tohumları ve yumrusudur. Tohumlarında sâbit yag, sakkaroz ve kolsisin isimli bir alkaloit bulunur. Yumrularinda da kolsisin, inulin, yag, nisasta, sakkaroz bulunmaktadir. Idrar söktürür, Kabizligi giderir. Kesinlikle tavsiye edilen miktardan fazla kullanilmamalidir. Çigdem tohumu ve yumrusundan hazırlanan preparatlar uzun zamandan beri damla hastaligina karsi kullanılmaktadır. Kolsisin bir ara kansere karsi kullanilmissa da, hayvansal hücreler için çok zehirli oldugundan hâlen terk edilmistir. Kolsisinin hücre bölünmesini durdurmasi etkisinden faydalanilarak, poliploit mutasyonlar elde etmek için zirâatte kullanılmaktadır. Poliploit organizmalar genellikle normalden daha fazla olan büyüklükleri ile göze çarparlar. Bu metod sâyesinde ekonomik deger tasiyan bu bitkilerin yaprak veya meyve ürünlerini arttirmak mümkün olmaktadir. (BİT); (Lat. Crocus, Alm. Safran, Fr. Safran, İng. crocus) Süsengüler (Irida-ceae) familyasından, çok yıllık, yumrulu, yumruları yenen, bazı türlerinden safran elde edden, bazı türleri ilkbaharda, bazı türleri sonbaharda san ya da mavi renkli çiçek açan, ülkemizde 30 kadar türle temsil edden monokotil bir bitki. (BİY); (Krokus / Colchique / Crocus / Lahlah / Mahmurçiçegi / Colchicum) (BİT-3); (mahmurçiçeği) : Zambakgiller familyasından türlü renklerde çiçekler açan zehirli bir kır bitkisidir. Çiçekleri Ağustos-Eylül aylarında açar. Rengi sincabidir. Hekimlikte soğan kısmı, çiçekleri ve tohumu kullanılır. Etkili maddesi "colcihine alkoloidi"dir. Birçok çeşidi vardır. Faydası : İdrar söktürür. Kabızlığı giderir. Tavsiye edilen dozdan fazla kullanılmamalıdır. (BİT-2)