HANGİ SEBZELERİN FİDESİ YETİŞTİRİLMEZ?
Sebze türleri yetiştirme şekillerine göre farklılıklar gösterir. Özellikle iklim istekleri, tohum büyüklüğü, tohum fiyatı ve birim alandaki bitki sıklığı sebzelerin doğrudan tarlaya tohum ekimi ya da fide ile yetiştiriciliğini belirleyen temel faktörlerdir. Tohumu iri, fiyatı düşük ve birim alana sık ekim yapılan türlerde doğrudan tohum ekimi tercih edilmektedir. İri tohumlu türlerden bakla, bezelye, fasulye, kabak, karpuz, açıkta hıyar, ıspanak, bamya ve tatlı mısır doğrudan tohum ekimi ile yetiştirilirken, tohumu küçük olan ancak çok büyük alanlarda veya sık ekimle yetiştirilen soğan, maydanoz, havuç, roka, tere, turp, şalgam gibi türler de doğrudan araziye ekim yapılarak yetiştirilmektedir.
FİDE ÜRETİMİ ERKENCİLİK SAĞLAR
Tohumları ufak, pahalı, pazara erken ürün çıkarmanın önemli olduğu, sıcaklık dalgalanmalarından fazlaca etkilenen ve vejetasyon süresi uzun olan sebze türleri genellikle fide ile yetiştirilmektedir. Bu grupta domates, biber, patlıcan, örtüaltında hıyar, sakız kabağı, lahana, karnabahar, brokkoli, Brüksel lahanası, örtüaltında kavun, salata-marul yer almaktadır. Ancak burada ismi geçen sebze türlerinden bazıları sanayide işleme amacıyla kullanılmakta ve bu durumda araziye doğrudan tohum ekimi yapılabilmektedir (domates ve biberde olduğu gibi).
MODERN FİDE ÜRETİMİ
VİYOL VE TOPRAK BLOKLARDA
Sebze fideleri yastıklarda, tünellerde ve seralarda yetiştirilebilmektedir. Yastıkların hazırlama zorluğu, taze gübre bulmanın zor olması gibi sorunlar nedeniyle kullanımı azalmıştır. Bunun yerini seralar ve tüneller almıştır. Özellikle plastik tünellerin kurulmasının kolay ve ucuz olması nedeniyle çiftçiler fide üretimini buralarda yapmaktadır. Son yıllarda hazır fide üreten firmaların oluşması fide yetiştiriciliğini ayrı bir sektör haline getirmiştir. Bu sayede çiftçi fidesini kendi üretmeyip dışarıdan satın alarak temin etmektedir.
TOPRAKLI FİDE DİKİMİ KAYIP ORANINI AZALTIYOR
Yastıklarda yapılan fide yetiştiriciliğinde, fideler dikim döneminde bulundukları yerden sökülerek araziye dikilmektedir. Bu aşamada bitkiler aşırı strese girmekte ve kayıp oranı artmaktadır. Kayıp oranını azaltmak amacıyla topraklı fide üretimi önem kazanmıştır. Topraklı fide üretiminde değişik tip ve özellikte kaplar kullanılmaktadır. Bunlar; naylon torbalar, toprak, plastik ve kağıt saksılar, plastik, kağıt ve styropor viyoller ile toprağı preslemek suretiyle sıkıştırılmış toprak bloklardır. Blok, viyol ve saksılarda yetiştirilen fideler, yeterli büyüklüğe ulaştıklarında topraklı olarak dikilmekte ve kayıp oranı oldukça azalmaktadır. Ayrıca kavun, karpuz, kabak ve hıyarın da aralarında bulunduğu kabakgillerin fide ile yetiştiriciliğinde mutlaka topraklı fide kullanmak gerekmektedir. Bu nedenle bunların viyol, kasa veya naylon tüpler içinde yetiştirilmesi önemlidir.

Yastıklar ısıtma şekillerine göre; sıcak, ılık ve soğuk yastıklar olarak sınıflandırılır. Sıcaklığın yanmamış ahır gübresi, kalorifer veya elektrikle sağlandığı sıcak yastıklarda domates, biber, gibi sebze türlerinin fideleri yetiştirilirken, ılık yastıklar bu sebzelerin şaşırtılma işlemi için kullanılır. Soğuk yastıklar ise; lahana, karnabahar, pırasa, salata, marul ve kereviz fidelerinin yetiştirilmesi amacıyla kullanılmaktadır.

UYGUN HARÇ, KALİTELİ FİDE
Tohumların fide oluşturmak amacıyla ekildiği ortama harç adı verilmektedir. İyi bir fide harcı, tohumun rahatça çimlenip, yüzeye çıkabileceği kadar gevşek yapıda, yeterli miktarda suyu tutabilen, fazla suyu drene edebilen, fide döneminde bitkiye yeterli besin maddesi sağlayabilen ortam veya ortam karışımlarından oluşabilmektedir. Yakın zamana kadar 1/3 elenmiş eski gübre, 1/3 elenmiş toprak, 1/3 ince dere kumu karışımı kullanılırken; son yıllarda daha iyi bir çıkış ve fide kalitesi vermesi nedeniyle torf, torf + perlit, torf + vermikulit karışımlarının kullanımı yaygınlaşmıştır.

HASTALIK VE ZARARLIDAN ARİ FİDE HARCI KULLAN
Kullanılan harcın mutlaka sterilize edilmesi gerekir. Sterilizasyon; solarizasyon, su buharı veya kimyasallar ile yapılabilir. Hastalık ve zararlılar ile bulaşık harçlarla üretilen fide boğazlarında nem ve sıcaklığın artması durumunda gelişen mikroorganizmalar fidelerin çürümesine neden olmaktadır. Yapılan sterilizasyon topraktaki mantarlar, bakteriler ve hatta yabancıot tohumları ile böcekleri de yok eder. Sterilizasyondan sonra harç, yastıklara ya da kaplara doldurulur. İlk kez kullanılan torf gibi maddelerde ise sterilizasyon daha önce yapıldığından bu işleme gerek yoktur.

UYGUN EKİM DERİNLİĞİ
Yastıklara tohum ekebilmek için harç sıcaklığının 20-30°C'ler arasında olması gerekir. Tohumlar 8-10-12 cm aralıklarla açılan çizgilere ekilirler ve tohumların üzeri 1 cm harç tabakası gelecek şekilde çizgilerin iki yandan kapatılması suretiyle örtülür. Tahta tokmaklarla hafifçe bastırılarak tohumların toprakla temasları sağlanır, arkasından ince süzgeçli kovalarla bolca sulanır ve camları kapatılır.

Yastıklar dışında ise tohum ekimi, yaklaşık 1 cm derinlikte saksı ve torbalarda birer adet, viyollerde ise her göze 1'er adet olacak şekilde yapılır, üzeri kapatılır ve bolca sulanarak sera veya tünel içerisine yerleştirilir.

İSTEDİĞİN ÇEŞİDİN FİDESİNİ SATIN AL
Son yıllarda fide üretiminin ayrı bir sektör olarak gelişmeye başlaması ile hazır fide terimi gündeme gelmiştir. Özellikle siparişe göre fide üreten bu firmalar, viyoller içerisinde, istenilen tür ve çeşitten fide üretimi yaparak üreticilere satış yapmaktadırlar. Bu firmaların, makine ile yaptıkları tohum ekiminden sonra sulama ve çimlendirme odalarında 2-3 gün tuttukları viyoller büyük seralara alınmakta ve burada bakım işlemleri yapılarak, satışa sunulmaktadır. Özellikle türlerin istemiş olduğu çimlenme sıcaklığının sağlandığı çimlendirme odalarında tohumların hemen hemen tamamı çimlenmektedir.

ÇİMLENME İÇİN UYGUN SICAKLIK
Sebze tohumlarının çimlenme sıcaklıkları türlere, hatta çeşitlere göre farklıdır. Örneğin karnabahar, lahana, Brüksel lahanasında çimlenme 5°C'ye kadar düşük bir sıcaklıkta olabildiği gibi, patlıcanda 19°C'nin, biberde 15°C'nin, domateste ise 10-12°C'nin üstünde olmaktadır. Bazı sebzeler çok yüksek ve çok düşük sıcaklığa toleranslı değildir. Örneğin pırasa 21-24°C'nin üstünde ve 7°C'nin altında iyi çimlenme göstermez. Diğer sebzelerin iyi bir çimlenme için istedikleri toprak sıcaklığı sınırı oldukça dardır. Örneğin kerevizde en iyi çimlenme 10-19°C'ler arasındadır. Birçok başsalata çeşidinin tohumları toprak sıcaklığı 20°C'nin üstünde olduğunda çimlenmezler. Kıvırcık baş salata çeşitleri ise 29°C'de bile iyi çimlenirler.

SAĞLIKLI FİDE SAĞLIKLI ÜRÜN
Sebze türlerine göre tohumlar 7-15 gün içinde çimlenip toprak yüzeyine çıkabilmektedir. Fidelerin iyi bir gelişme gösterebilmeleri için tohum ekiminden itibaren bakımlarına dikkat ve özen gösterilmesi gerekmektedir. Fidelikte yapılacak bakım işleri arasında, zamanında ve yeteri kadar sulama ve havalandırma, yabancıot kontrolü, hastalık ve zararlılar ile mücadele işlemleri vardır. Fideler yabancıot, hastalık ve zararlılar açısından devamlı kontrol edilerek, gerektiğinde mücadele edilmelidir.

DİKİM ÖNCESİ DİKKAT !
Fidelerin yastıklardan alınmadan önce dış koşullara alıştırılmaları gerekir. Yetiştirilme yerlerinde ne kadar dikkat edilirse edilsin fideler normale nazaran narin yapılıdır. Az ışık, fazla sıcak ve nemle beraber sık dikim fidelerin birden dış şartlara alışmasını zorlaştırır. Fidelerin fazla sarsılmadan ve dış koşullara kolayca uyum sağlayabilmeleri amacıyla fidelikte dikimden 7-10 gün önceden başlayarak önce yastıkların üstleri, sonra sera veya tünellerin tüm kapı ve pencereleri açılır. Sulama daha kısıtlı yapılarak iyice pişkinleşmeleri sağlanır. Pişkinleştirme yapılırken fide, düşük sıcaklıklara yavaş yavaş alıştırılır ve suyu kısıtlı verilerek fidenin kuvvetlendirilmesi sağlanır. Ancak hiçbir zaman gelişmesi durdurulmaz, sadece düşük sıcaklık ve suyun azaltılmasıyla fidede gelişme yavaşlatılır.
Fideler ister topraklı, ister topraksız olsun bir akşam önceden iyice sulanarak ertesi gün kolayca çıkması sağlanır. Fidelerin tarlaya dikilmesi için bulutlu ve serin günler tercih edilmelidir.

TOPRAKSIZ FİDE DİKİMİNDE DİKİM KAZIĞI KULLAN
Topraksız fideler dikim için dikkatlice yerlerinden sökülerek bir kasa içerisine yerleştirilmeli ve dikilene kadar gölge bir yerde korunmalıdır. Dikimi yapacak işçi elindeki plantuvarla (dikim kazığı) işaretlenen yerdeki çukuru açmalı ve fideyi kökleri mümkün mertebe aşağıya doğru sarkacak şekilde deliğe yerleştirmeli ve ikinci bir hareketle plantuvarı deliğin yanına bastırarak toprağı fideye doğru itmelidir. Bunda amaç genç fidenin köklerinin toprakla iyice temasını sağlamaktır. Dikim sırasında fidenin kök boğazının ezilmemesine özen gösterilmelidir.

TOPRAKLI FİDELERİN DİKİMİNDE ÇAPA KULLAN
Topraklı veya saksılı fidelerin dikimi için çapa kullanılır. Bu fidelerin dikimi daha çok vakit alır. Fideyi dikecek işçi, saksıyı veya torbayı ters çevirerek fidenin gövdesini işaret ve orta parmakları arasına alarak saksıya veya torbaya hafifçe vurmak suretiyle fideyi toprağıyla birlikte alır ve açılan çukura oturtur. Dikimde dikkat edilecek husus toprağın, topraklı fideyi iyice sarması, boşluk kalmamasıdır.

CAN SUYUNA DİKKAT !
Tüplü fidelerde işçilik fazladır. Dikimin daha çok vakit almasına karşın, dikimden sonra topraksız fidelerde görülen baygınlaşma ve sarsıntı görülmez. Böylece ürüne yatmaları daha erken olur. Topraklı fidelerin köklerinde zararlanma olmadığından hastalıklara yakalanma oranları da azalır. Topraksız fidelere dikimden hemen sonra, topraklı fidelere ise daha geç can suyu verilir.

Köklerin toprakla iyice temas etmesi ve ilk gelişme devrelerinde çevrelerinde yeterince su bulabilmeleri bakımından can suyunun bol verilmesi ve köklerin bulunduğu kısma kadar geçmesine özellikle dikkat edilmesi gerekir.

DİKİM VE TAŞIMADA DİKKAT !
Fidelerin tarlaya taşınmasında fide kökünün topraklı olması ve kökünün topraktan çıkarma, taşıma ve dikme sırasında en az zarar görmesi verim üzerine büyük etki yapar.




Devami...