Makine gücü ile çalýþan toprak iþleme aletleri ve kullanma yöntemleri Prof.Dr. Suat ÜRGENÇ
Bu konuda ilk önce bu toprak iþleme ekipmanlarýnýn çekim gücünü oluþturan makineleri ele almak gerekir.
Bunlardan traktör olarak önce "paletli" ve "lastik tekerlekli traktör" söz-konusudur.
Paletli traktörler aðýr fidanlýk topraklarýnda, toprak iþleme yanýnda arazi hazýrlýðý, drenaj, kök kesme ve fidan sökme iþlerinde kullanýlýr. Fidanlýklarda palet açýklýðý en az 120 cm, palet geniþliði 40 cm, beygir gücü 50 HP olan hidrolikli ve makara tertibatlýlar tercih edilir.
Lastik tekerlekli traktörler hafif olan fidanlýk topraklarýnda toprak iþleme ve tesfýye gibi arazi hazýrlama iþleri ile kök kesme, fidan sökme, drenaj ve fidan nakil iþlerinde kullanýlýr. Bunlardan iki tipi fidanlýklar için sözkonusudur. Büyük ve küçük güçlü olarak her iki tipe de fidanlýklarda ihtiyaç vardýr. Büyük güçlüler 36 HP'den yüksek, tekerlek aralýklarý ayarlanabilir; kuyruk milinden müteharrik olmalý, hidrolikli, ön ve arkada muhtelif ekipmanlarýn takýlabileceði tertibata sahip bulunmalýdýr. Küçük güçlü traktörler 20-35 HP gücünde, tekerlek aralýklarý ayarlý, en az 75 cm, en çok 140 cm geniþliðinde, kuyruk mili ile müteharrik, hidrolikli, ön ve arkadan çeþitli ekipmanlarýn takýlabileceði tertibata sahip olmalýdýrlar. Bunlar ekim, bakým ve küçük çaplý nakil iþlerinde uygundur.
Traktör yanýnda, fidanlýðýn kuruluþ çalýþmalarýnda, kanal açma, kanal temizleme, arazi ýslahý, her türlü drenaj ve þedde yapým iþlerinde kullanýlan kanal açma makinesine büyük fidanlýklarýn daima ihtiyacý vardýr. Küçük fidanlýklar bunu gerektiðinde kira ile temin edebilir. Lastik tekerlekli küçük kanal açma makinesi bu ihtiyaçlarý tamamen karþýlayabilir. Bunlar bir traktörün arka tarafýna kazýcý kepçe, ön tarafýna da doldurucu kepçe takýlarak oluþturulabilir. Böylece makine ve ekipman hem kazma ve hem de doldurma iþlerini yapabilir. Ancak kazýcý kepçeler toprak türü ve yapacaðý iþe göre kanal açma kepçesi, kanal temizleme kepçesi, umumi iþler kepçesi þeklinde farklý iþlemleri gerçekleþtirmek üzere ayrý ayrý olurlar.
Büyük fidanlýklarda ayrýca küçük kapasiteli bir lastik tekerlekli ekskavatör de kazýcý ve taþýyýcý kýsmý ile arazi hazýrlama, kazma ve doldurma iþlerinde fonksiyonel olabilir.
Büyük fidanlýklarda ilk ve müteakip toprak iþleme, yukarda görülen traktörlerle akuple çalýþan ekipmanlarla yapýlýr. Fidanlýk çalýþmalarýnýn çeþitli aþamalarýnda ve deðiþik amaçlara göre bugün çok zengin bir makine ekipman kullanýmý vardýr. Bunlardan bir kýsmý ilgili bölümlerde verilecektir. Ancak burada toprak iþleme ile ilgili olanlardan en fazla kullanýlanlar kýsaca açýklanacaktýr.
Bunlar çeþitli pulluklar, riper, tarak ve diskaro gibi ekipmanlardýr. Pulluklar:
Pulluklar topraðý tam veya kýsmen devirerek veya hiç devirmeden iþleyen ekipmanlardýr. Pulluklar iki gruba ayrýlýr. 1. Kulaklý pulluklar, 2. Diskli pulluklar.

Kulaklý pulluklar topraðý yaran ve çelik bir býçaktan oluþan bir uç demiri ile, yarýlan topraðý arkaya doðru kaldýrarak bir veya iki yana deviren kulaklar ve pulluk uç demiri ile kulaðý birbirine baðlayan bir tabandan oluþur Kulaklarýn büyüklüðü, þekli ve aðýrlýðý topraðýn tekstürüne göre deðiþir.
Kulaklý pulluklar yapýlarý ve çalýþma tarzlarýna göre "sabit kulaklý pulluklar" ve "döner kulaklý pulluklar" þeklinde olur.
Kulaklý (soklu) pulluklar bir sok veya kulaklý, iki soklu, üç soklu olabilir.
Sabit kulaklý (soklu) pulluklarda kulaklar daima bir tarafa devirirler. Bu tip toprak iþlemeye "tahtavari sürme metodu" denir. Bu da iki þekilde uygulanýr.
Birinci þekil, pulluk ilk çizgiyi parselin tam ortasýndan þekilde ( resim: 33 sað üst) görüldüðü gibi açar ve parsel baþlarýnda hep sað taraftan dönülürse parselin ortasýnda ilk iki toprak þeridinin karþýlaþmasýndan ötürü balýksýrtý biçiminde bir tümsek oluþur. Bu yüzden bu tip tahtavari sürme yöntemine "balýksýrtý sürme metodu " denir.
ikinci þekilde ise ilk çizgi parselin kenarýndan açýlarak parsel baslarýnda daima sola dönülürse, þekilde görüldüðü gibi ortada bir açýk çizgi kalýr. Buna da "açýk çizgi sürme metodu " denir ( resim 33: sað alt). Bu ikinci metod çok su tutan aðýr, killi ve sert topraklarda uygulanýr. Zira parselin ortasýndaki çizgi açýk bir drenaj hendeði hizmeti görür.
Ancak her iki þekilde de tahtavari toprak iþleme yöntemi fazla miktarda tümsek (balýksýrtý) veya açýk çizgi býrakarak parselin dalgalý bir hale gelmesine yol açar, makineli çalýþma güçleþir.
Döner kulaklý pulluklar ise bir pulluk çizgisi sonuna gelindiðinde, kulaklar sabit olmadýðýndan otomatik olarak veya elle kolaylýkla pulluk kendi ekseni üzerinde 180° döndürülebilir. Bu durumda ikinci çizgiyi açarken aksi geliþ istikametinde olmasýna raðmen gene kulaklar topraðý ayný tarafa devirir. Böylece döner kulaklý pulluk parselin bir kenarýndan iþe baþlar ve topraðý hep ayný tarafa devirmek suretiyle þekilde görüldüðü gibi ( resim: 33 altta) mekik hareketleri çizer. Her seferinde çizginin hemen yanýndan döner. Bunun için çizgiler düz olur ve do-layýsýyle parsel muntazam, eþit, tümsek ve çukurluklar olmadan iþlenmiþ olur. Buna "düz sürme metodu" denilmektedir. Düz sürme metodu bu avantajý yanýnda, diðer metodlardan daha basit ve uygulamasý daha kolay bir metoddur. Bütün bu nitelikleri ile fidanlýklar için önerilen bir yöntemdir. Çizgi baþlarý düz sürme metodunda daha düzgün olur, diðer sabit kulaklý pulluklarla yapýlan tahtavari sürmede parselin iki uç tarafýnda dönüþler dolayýsýyla oluþan çizgi baþlarýndaki gayri-muntazam durumu ortadan kaldýrmak için çizgi baþlarýnda her iki taraftan 4-5 sýra çizgi dikine sürülerek sýra baþlarýnýn intizamý da saðlanmýþ olur. Buna "yastýklama" tabir edilir.
Kulaklý pulluklar olarak gerek sabit kulaklý ve gerekse döner kulaklý pulluklar dýþýnda ikinci ana pulluk tipi (diskli pulluk-lar)dýr.
Diskli pulluklarda kulak bir nevi çanak veya disk þeklini almýþtýr. Ayný zamanda bu disk, uç demiri görevini de yüklenmiþtir. Kulaklý pulluklarda uç demiri ve kulak toprakta kayarak ilerlemesine karþýlýk diskli pullukta disk toprakta dönerek ilerlediðinden sürtünme daha az olur. Bu nedenle diskli pulluklar çekim gücünden tasarruf saðlar. Ayný zamanda kulaklý pulluklarda olduðu gibi sert bir pulluk tabaný teþekkülüne meydan vermez. Kulaklý pulluklarýn uç demirlerinin sýk sýk bilenmesi gerektiði halde bunlarda diskler çalýþýrken kendiliðinden bilenmiþ olur. Disk açýsýný deðiþtirerek aðýr ve hafif topraklara göre disk derinliðini ayarlamak kolaylýkla mümkündür. Fakat genellikle topraða batýþý pulluðun aðýrlýðý ile saðlandýðýndan, bu pulluklar imkan nisbetinde topraðý derin iþleyebilmek için kulaklý pulluklardan daha aðýr olarak yapýlýrlar. Ayrýca kuru ve aðýr topraklarýn sürülmesinde batmayý saðlamak üzere tekerleklere ilave aðýrlýklar da konularak pulluk daha da aðýrlaþtýrýlabilir. Diskli pulluklar topraðý iyi parçalar, fakat kesip kaldýrdýðý toprak þeridini tam olarak deviremez. Bu sebeple toprak üstünde bulunan bitki artýklarýný kulaklý pulluk gibi iyi kapatamaz. Ancak disklerin önüne takýlan bazý ilaveler toprak þeridinin devrilmesine ve bitki artýklarýný daha iyi kapatýlmasýna yardým edebilirler. Diðer bir husus da diskler yuvarlak olduðu için çizi tabaný dalgalý olur. Yani parselin her tarafý ayný derinlikte sürülemez. Bununla beraber kuru, köklerin ve çalýlarýn toprak iþlemeyi güçleþtirdiði sert, sazlý, balçýklý, çok yapýþken topraklý fidanlýk kýsýmlarýnda kulaklý pulluða nazaran çok daha rahat olarak topraðý iþleyebilir. Özellikle disk pulluðu daha ziyade ham topraklarýn ilk iþlenmesinde ve çayýr alanlarýnýn soyularak aktarýlmasýnda kullanýlýr. Fakat normal topraklarda kulaklý pulluk kadar topraðý iyi, eþit derinlikte ve temiz bir þekilde iþleyemez.
Bu itibarla normal þartlarda kulaklý pulluðu tercih etmelidir.
Ancak topraðýn hem derin ve hem de alt üst edilmeden yerinde iþlenmesi gerektiði durumlarda, ilk iþleme toprak sert ve köklü ise riper, dipkazan pulluðu veya graham pulluðu ile yapýlmalýdýr Riperler, özellikle alt topraðý ince tekstürlü olan, kök geliþimini engelleyecek derecede sýký istiflenmiþ topraklarda, altta kök yayýlýþ sahasýna giren çeþitli toprak derinliklerinde geçirimsiz sert kireçtaþý, pastasý veya pulluk tabaný teþekkülü gibi sert bir tabanýn bulunduðu topraklarda çok etkilidir. Aðýr topraklarda ve durgun su þartlarýnda riperle toprak iþleme, havalanma ve drenaj bakýmýndan da büyük fayda saðlar. Bunlarla toprak genellikle 50-60 cm ve özel durumlarda da 70-80 cm derinlikte iþlenebilir.
Ancak fidanlýkta yalnýz kuruluþ esnasýnda ihtiyaç duyulan bu ekipman, kiralanarak bu iþ için kullanýlabilir. Bu itibarla riper fidanlýkta daima kullanýlan bir ekipman olmadýðý için üzerinde durulmayacaktýr.
Topraðýn fazla sert, taþlý ve köklü olmadýðý fidanlýk topraklarýnda, topraðý alt üst etmeden yerinde ve derin iþleme graham pulluklarý ile de yapýlabilmektedir. Topraðý gevþeten ve kesek teþekkülüne mani olna bu pulluklar fidanlýklarda daimi kullanýlan ekipmanlardandýr. Bunlarýn toprak iþleme geniþlikleri 180 cm, iþleme derinliði riper gibi derin olmayýp ancak 30 cm 'ye kadardýr ve topraðý alt üst etmeden 10 cm 'ye kadar sýð da iþleyebilir. Günde (8 saat) 28.8 dekar sahayý iþleye-bilen bu pulluklar topraðýna göre çekiþ gücü 36-55 HP arasýnda güce sahip bir traktörü gerektirir.
Pulluklarýn yaptýklarý iþin boyutlarý ve verimine gelince:
Tek soklu sabit kulaklý pulluklar 30 cm geniþlik, 10-25 cm derinlikte toprak iþleyebilirler. Sür'atleri traktöre baðlý olarak 2000 m/saat, ortalama verimi 0.6 dekar/saat'dýr. Yani günlük iþ verimi (8 saat üzerinden) 4.8 dekardýr. 24 HP gücünde bir traktörle çekilebilir.
Çift soklu sabit kulaklý pulluklar 60 cm geniþlik, 10,25 cm derinlikte, toprak iþleme sürati 2000 m/saat, günlük iþ verimi 9.6 dekar, çekme gücü 24-36 HP'lik bir traktördür. ..•.-..,.
Üç soklu sabit kulaklý pulluklar ise 90 cm geniþlik, 10-25 cm derinlikte topraðý iþlerler. Ortalama günlük verimleri 14.4 dekardýr. 39 HP'lik bir traktörle çekilebilirler.
Döner kulaklý pulluklarda i:" tekliler 25 cm geniþlik, 10-25cm derinlikte toprak iþleyip, traktöre baðlý olarak süratleri 2000 m/saat, günlük iþ verimleri 4 dekar, gerekli traktör gücü 24 HP'dir. Bunlarýn iki soklularý 50 cm geniþlikte ve benzer derinliklerde günde 8.16 dekar iþ verimi saðlarlar, 24-36 HP'lik bir çekiþ gücüne ihtiyaç gösterirler.
Diskli pulluklarda ise tek diskliler 30 cm geniþlik 10 ilâ 25 cm derinlikte, günde (8 saat) 4.8 dekar saha iþler ve 24 HP'lik güçle çekilebilir.
Bunlarýn iki diskli olanlarý 60 cm geniþlik, 10-25 cm derinlikte ve günde 9.6 dekar saha iþler ve 24-36 HP gücünde bir traktörle çekilebilir.
Üç diskliler ise 90 cm geniþlikte, 10-25 cm derinlikte ve günde 14.4 dekar saha iþler.
Ne çeþit pullukla olursa olsun, fidanlýkta pullukla sürülmüþ arazi hiçbir zaman ekim veya repikaja hazýr deðildir. Topraðýn pulluktan sonra diskaro, frez, ro-tovatör veya kültivatör gibi aletlerle daha entansif olarak iþlenmesi gerekir.
Fidanlýklarda kullanýlan toprak iþleme ekipmanlarýndan biri de "Gobl Disk"dir. Gobl diskler organik ve yeþil gübrelerin topraða karýþtýrýlmasýnda dinlendirme sahalarýnda, ot mücadelesinde, yapraklý fidanlarýn sýralarýnýn arasýnýn tesfýyeyi bozmadan sürümlerinin yapýlmasýnda, kesek kýrmada kullanýlabilir. îki sýra arasý kabili ayar olup istenilen açýda ayarlanabilir. 145 cm iþleme geniþlikleri, 5-15 cm iþleme derinliði ile günde 20.8 dekar sahayý iþleyebilir. 36 HP gücünde bir traktörle çekilebilir.
Fidanlýkta toprak iþlemede kullanýlan diðer bir ekipman da "Diskaro "lardýr. Çeþitli tipleri vardýr Ekseri fidanlýklarýmýzda 250 cm iþleme geniþliði, 5-10 cm iþleme derinliði olan ve günde 60 dekar saha iþleyebilen, 24 HP bir traktörle çekilen diskarolar fidanlýklar için en uygun ve yaygýnlarýdýr. Hidrolikli ve çekili olanlarýn tek ve iki sýralý olan tipleri vardýr. Ancak çok geniþ sahalarda aðýrlýðýndan ve disk adedinden istifade edebilmek için çekili olanlar tercih edilir. Diskaroiar sürüm sonu keseklerin daðýtýlmasýnda, dinlendirmeye ayrýlan parsellerin ot mücadelesinde, sahaya serilen herbisit-lerin ve gübrenin karýþtýrýlmasýnda çok kullanýlan ekipmanlar Fidanlýklarda özellikle ilk iþlemeden sonra devamlý ve en çok kullanýlan toprak iþleme ekipmanlarý toprak frezleri ve rotovatörlerdir. Bunlar döner parçalan ile çalýþýr.
Top rak frezleri, gücünü genellikle 2.5-4 beygir gücünde bir motörden alarak hareket yönüne dik olarak yerleþtirilmiþ yüksek devir hýzý ile dönen yaylý veya sabit býçýklarla topraðý istenilen derinlikte ince bir kýrýntý bünyede iþler. Yabani otlarý parçalar, keser, toprak yüzüne yayýlan gübreyi toprakla gayet iyi karýþtýrýr. Yastýklarýn ince toprak iþleme iþini saðlar ve yastýk yapýmýnda taraðýn iþini büyük ölçüde ve büyük bir hýzla kolaylaþtýrýr. Yastýklarý ekim ve repikaja gayet iyi hazýrlar. Ancak frezler sonbaharda topraðýn pullukla iþlenmesini takiben, ilkbaharda doðrudan ekim ve repikaj yastýklarýnýn hazýrlanmasýnda kullanýlýr. Bu durumda frezin topraðý sýð olarak iþlemesi yeterli olur ve mükemmel bir toprak iþleme yapar. Yalnýz frezi sonbaharda toprak hazýrlama için kullanmamak isabetli olur. Zira topraðý ince parçalara ayýrdýðý için yaðmurlar topraðý çamurlaþtýrýp sýkýþtýrýr.Sonbaharda pullukla iþlenmemiþ ve hazýrlanmamýþ sert bir topraðý ilkbahardafrezle iþlemeden evvel pullukla iþleyip birkaç gün kurutmak ve sonra frezle iþlemek gerekir. Frez fide veya fidan sýralarý arasýnda aralýklara göre gerekli bir ayarlama yapýlarak ot mücadelesi ve çapalama iþlerini tde yapar. Ancak ayrýk gibikök ve diðer vejetatif parçalan ile kolayca üreyencinsten yabani otlan frez-lemek onlarý ufak parçalara ayýrarak kolaylýkla çoðalmalarýný saðlar. Bu nedenle bu tip vejetasyoniçin ot almada frez kullanmamak lazýmdýr. Taþlýtopraklarda da frez kancalan sýk sýk kýrýldýðýndankullanýlmasý önerilmez.
Frezler toprak frezle-ri, çapa frezleri olarak çeþitli tipte ve geniþlikte olmaktadýrlar
Frezler yanýnda onlara çok benzer ve ayný prensipte çalýþan rotovatörler frez-lere nazaran daha kuvvetli yapýda býçaklara sahip bulunmaktadýr ve daha süratli topraðý iþlerler. Ancak topraðý frezler kadar ince iþleyemezler. Zira motörlerinin devir sayýsý frezlerinkinden daha düþüktür. Bunlarýn daha verimli tipleri ise 24-36 HP gücünde bir traktörle aküple çalýþtýrýlýr. Bunlar genellikle 130 cm geniþlikte ve 10-15 cm derinlikte toprak iþler. Günlük verim gücü (8 saat) 20.8 dekardýr. Bunlar da pulluktan sonra topraðý iyi bir þekilde iþleyerek ona kýrýntý bünye verir. Rotovatörler organik ve kimyevi gübrelerin topraða karýþtýrýlmasýnda, ot mücadelesinde ve çapa hizmetlerinde de erkindirler
Fidanlýklarda kullanýlan diðer toprak iþleme aletleri olarak kültivatörler de sözkonusudur. Bunlarda gövdeye baðlýçelik ayaklar topraðý yýrtarak çevirmeden gevþetir ve karýþtýrýr. Bu suretle pulluðun çalýþmasýný tamamlarlar. Topraðýn çok iyi havalanmasýný saðlarlar. Ancak bu durum fazla nemli ve aðýr topraðýn kolayca kurumasýný saðlamaya karþýlýk, hafif ve kuru topraklarda toprakta kurutucu etki yapar. Kültivatörlerin ayaklan mafsallý, yarý sabit (yarý yaylý) ve sabit olabilir. Sabit ayaklar engelleri atlayamadýðý için daha güçlü çekicileri gerekli kýlarlar. Yaylý ayaklar dar, kývrýk ^ ^ |_ bir kulaða sahiptir, hafif topraklarda kullanýlýrlar. Yarý sabit ayaklýlarýn çoðunda ayaklar kaz ayaðý kulaðýný taþýrlar. Bunlar yabani ot mücadelesinde ve topraðýn gevþetilmesinde etkindirler. Sabit ayaklýlar ise daha derin (25 cm'ye kadar) toprak iþleme yapar. Kültüvatörlerde ayaklar çoðunlukla arka arkaya iki sýra halinde 5, 7, 9 veya 11 adet olurlar. Memleketimiz fidanlýklarýnda kullanýlanlar, 150 cm geniþlik ve genellikle 5-15 cm derinlikte toprak iþlerler. Günlük iþ verimleri 36 dekardýr. Bunlar 24-36 HP gücünde traktörler tarafýndan çekilirler.
Gerçekte daha evvel gördüðümüz graham pulluðu da topraða derin iþleyen bir kül-tivatör sayýlabilir.
Kültivatörlerin en basiti el kültivatörleridir. Bunlar küçük ekim yastýklarýnda kullanýlýp bir sap üzerine geçirilmiþ 3-5 iþleyici parçadan oluþurlar.
Tohum yastýklarýnýn hazýrlanmasýnda, topraðýn sathi iþlenmesinde veya iþlenmiþ topraðýn yeniden kabartýlmasýnda, parsel yüzeyinin düzeltilmesinde, ot köklerinin yüze çýkartýlýp toplanmasýnda, kaymaklanmayý kýrmada ve gübre karýþtýrmada etkin bir ekipman da arazi týrmýklarýdýr. Bunlar da "sabit çatallý týrmýklar", "ayarlý diþli týrmýklar" ve "yaylý týrmýklar" þeklindedirler
Týrmýklar fidanlýklarda bilhassa dinlendirme parsellerinde otlarý köklemede ve artýklarý toplamada etkilidirler. Bu amaçla kullanýlan týrmýklarýn iþleme geniþliði 200cm, günlük iþ verimleri 88 dekardýr. 24 HP gücünde traktörlerle çekilirler.
Kaynak: www.Bahcesel.com/forumsel/