Toprak Ýþleme Aletleri ve Kullanma Yöntemleri A. Basit el aletleri ve kullanma yöntemleri Prof.Dr. Suat ÜRGENÇ

El aletleri; bir iþleyici organ ve bir saptan oluþarak, insan kuvvetiyle kendi ölçüleri içinde, topraðý daha kolay, daha iyi ve daha hýzlý iþlemeyi amaçlayan basit aletlerdir
Bu aletlerin ele iyi gelmesi, uygun malzemeden yapýlmasý, alet aðýrlýðýnýn insan gücüne ve uzunluðunun insanýn beden ölçülerine uygun olmasý, rahat ve kolay çalýþabilirliði ekonomik açýdan büyük kolaylýk saðlar. Bir bel küreðin sapýnýnele kolay oturmasý ve avucu acýtmadan kullanýlabilmesi, boyunun dengeli olmasýve kesici kýsýmlarýnýn en az engelle çalýþýlabilir nitelikte bulunmasý, bugün pahalý olan el emeðini çok büyük ölçüde verimli kýlar.
Önemli olan diðer bir husus da, el aletlerinin herbir iþin özelliðine göre ayrý nitelikte olmasýdýr. Bu konuda en uygun aletin seçimi yanýnda, ayný cins el aletinde de kullaným amacýna göre daha farklý özelliklerin bulunmasý aranmalýdýr. Örneðin topraðý derinden kabartmak gereken yerde, kullanýlan çapa ile bakýmda boðaz doldurma iþinde veya çukur açmada, ot temizliðinde kullanýlan bir çapanýn farklý olmasý gerektiði gibi, topraðýn sert veya gevþek bünyede oluþu da gözönün-de tutularak, iþe ve koþullara göre aðýr veya hafif, geniþ veya dar aðýzlý farklý tipte çapalar kullanýlmasý gerekir.
Basit el aletleri olarak fidanlýkta çeþitli tipte çapalar, belkürek, týrmýk ve kazmalar kullanýlýr. Bunlar küçük peyzaj uygulamalarýnda da kullanýlan aletlerdir.
Belkürekler: geniþ levhalý ve kesici kýsýmlarý çelik olan özel kürekler olup fýdanlýk iþlerinde en çok kullanýlan el aletleridir. Ancak belkürekle çalýþma pahalý bir toprak iþleme yöntemi olduðundan bugün kullanýmý küçük fidanlýklarda veya büyük fidanlýklarýn makinenin girmesi mümkün olmayan küçük kýsýmlarýnda söz konusudur. Belkürekle toprak iþleme fonksiyonu dýþýnda, çeþitli yaþta fýdanlann sökümünde de kullanýlýr. Çatal bel denilen 4-5 diþten oluþan belkürekler de gevþek topraklarýn iþlenmesi yanýnda pullukla söküm yapýlmayan küçük fidanlýklarda topraksýz fidan sökümünde yaygýn þekilde aranmaktadýr. Zira bu belkürekler diðerleri gibi kökleri kesmeden ve onlara zarar vermeden fidanlarýn sökümünü saðlarlar ( resim: 30e). Belkürekler en çok yuvarlak ve sivri uçlu tiplerde olurlar. Fidanlýklarda daha ziyade yuvarlak uçlu tipler kullanýlýr. Bunlarla yapýlan toprak iþlemelerine "belleme" denir. Topraðýn bellenmesi için evvela parsel kenarýnda aðýz tabir edilen bir belkürek derinliðinde yani 18-20 cm derinlikte bir hendek açýlýr. Bunun için belküreðin ayak yardýmý ile topraða saplanan levha kýsmý, sapýn aþaðýya indirilmesi sonucu topraktan bir kesek kaldýrýr ve kesek topraðý hendeðe doldurulur, iþleme ayný þekilde devam edilerek toprak bir belkürek derinliðinde iþlenmiþ
olur ( resim: 31 üstte).

Fidanlýk kuruluþunda makineli çalýþma yapýlamadýðý küçük sahalarda belkü-rekle belleme dýþýnda daha derin iþleme yapmak da mümkündür. Bu konuda uygulanan "krizma" yönteminde toprak iki bel derinliðinde (34-42 cm) iþlenir ( resim: 31 orta ve alt). Krizmada iki yöntem sözkonusudur.
Birincisinde; üst ve alt toprak tabakalarý yer deðiþtirir. Yani üst toprak tabakasý üste gelmiþ olur. Bunun için baþlangýç hattýnda iki bel derinliðinde hendek açýlýr, ondan sonraki sýrada belkürek tekrar batýrýldýðýnda ilk bel kürek derinliðindeki üst toprak biraz önce iki bel derinliðinde açýlan hendeðin altýna, ikinci belin iþlediði derinlikten çýkan toprak da üstüne konmak suretiyle iþlem devam eder ( resim: 31 orta). Ancak ham alt topraðýn üste çýkarýlýp organik madde içeriði zengin ve mikroorganizma faaliyet bakýmýndan aktif olan üst topraðýn alta intikali, onun havalanma þartlarýný bozduðundan bu yöntem topraðýn mikroorganizma faaliyetine menfi etki yapabilir. Bu hususun önemi dikkate alýnarak krizma uygulamalarýnda yöntem ancak müsait þartlarda ve nadiren kullanýlýr.
Ýkinci yöntemde ise; toprak alt üst edilmeden iki bel derinliðinde iþlenir. Bunun için de önce parsel kenarýnda bir bel derinliðinde fakat bellemeye nazaran iki misli geniþlikte bir hendek (aðýz) açýlýr. Bu hendeðin taban topraðý bir bel derinlikte bellenir ve bu hendek sonraki belin batýrýlmasýndan çýkan üst toprakla doldurulur. Ortaya çýkan yeni hendeðin dibi ise bir bel derinliðinde iþlenip iþe ayný þekilde devam edilir ( resim: 31 alt).
Bu birinci yöntem uygulamada asýl "derin belleme" yöntemine denktir.
Her iki krizma yöntemi de fazla iþ gücünü gerektiren pahalý yöntemlerdir. Örneðin 40 cm derinlikte krizma için, dekarda 300 saatlik bir iþgücüne ihtiyaç vardýr. Bu itibarla bu ihtimamlý ve etkin toprak iþleme yöntemi ancak çok küçük fidanlýklarda veya büyük fidanlýklarýn makinenin, pulluðun giremediði küçük kýsýmlarýnda ilk defa yapýlacak toprak iþlemesi için düþünülmelidir.
Büyük saha ve fidanlýklarda ilk iþlemede soklu pulluklar, dipkazan pulluðu veya riper, graham pulluðu gibi traktöre akuple ekipmanlar kullanýlýr.
Fidanlýklarda kullanýlan diðer basit el aletlerine gelince; bunlardan çapalar fidanlýkta ot alma, topraðý sýð olarak iþleme (çapalama), boðaz doldurma gibi iþlerde kullanýlýr, iþin amacýna ve toprak türüne göre çapa aðzýnýn geniþliði ve levhasýnýn derinliði deðiþir. Aðýr ve taþlý topraklarda aðzý dar, kalýn, nisbeten uzun (aðzý 10-12cm geniþlikte ve uzunluðu20 cm civannda) fakat bunlara karþýlýk saplarý kýsa çapalar kullanýlýr. Daha hafif topraklarda, sathi toprak iþlemelerinde ve ot almada ise daha geniþ aðýzlý (20-25cm geniþlikte) çapalar söz konusudur.
Daha derince iþlemelerde az diþli (genellikle 3-4 diþli) "çatal çapalar" kullanýlmaktadýr. Küçük sahalarda ve fidanlarýn etrafýndaki otlarý almada özellikle ekim yastýklarýnda ise "cipin " veya "tirpitin " denen iki aðýzlý küçük el çapalarý önerilir ( resim: 32 üst).
Belküreðin iþlemediði sert, köklü ve taþlý topraklarda ise sivri uçlu çapalar ( resim: 32 orta) yanýnda, iki taraflý (bir tarafý sivri, diðer tarafý geniþçe) "kazmalar" kullanýlýr ( resim: 32 orta üst). Kazmalar köklemede de etkin el aletleridir.
Son olarak basit el aletlerinden fidanlýklarda kullanýlan bir de "týrmýklar" sözkonmudur. Bunlar ölü örtü ve ince dallarýn sahadan uzaklaþtýrýlmasýnda, yastýk yapýmýnda kabaca iþlenmiþ olan yastýklarýn topraðýn daha incelterek yastýðýn tesviyesinde, düzeltilmesinde kullanýlýrlar. Topraðý hafif iþleyip kabartmada da etkilidirler. Týrmýklarýn çeþitli tipleri vardýr. Örneðin hilf týrmýðý veya diþ aralýklarý ayar edilebilen týrmýklar repikaj sýralarýnda fý-decikleri rahatsýz etmeden daha kolay kullanýlabilirler ( resim: 32 alt).


Kaynak: www.Bahcesel.com/forumsel/