SAHANIN DRENAJI Prof.Dr. Suat ÜRGENÇ
Düz ve aðýrca topraklarýn seçiminde en büyük sakýnca drenaj güçlüklerinden kaynaklanýr. Fidanlýk çalýþmalarýnýn ensansitesine göre deðiþen bir drenaj sistemiyle yüzey sularýnýn uzaklaþtýrýlmasý saðlanmazsa ve taban suyu fidanlarýn gelisimine engel olmayacak þekilde kontrol altýna alýnmaz ise fidanlarýn kökleri çü-rür. Zira su birikip kalýnca oksijence fakirleþir, bu durum topraðýn havalanma özelliklerini bozar. Bu itibarla toprakta biriken suyun yüzeyden ve kök çevrelerinden süratle uzaklaþtýrýlmasý gerekir. Drenaj güçlükleri su ve yaðýþýn en fazla olduðu mevsimlerde açýklýkla görülebilir ve toprak profillerinden gözlenebilir.
îyi drenaj sistemi, topraktaki suyu drene edip, gözeneklere havanýn girmesini saðlamakla topraðýn çabuk ýsýnmasýný ve zamanýnda tav haline gelmesini saðlar. Böylece toprak iþleme giderleri azaldýðý gibi uzun süre de beklemek gerekmez. Biran evvel ekimler ve dikimler yapýlarak fidanlarýn yörenin vejetasyon mevsimi uzunluðundan azami faydalanmasý, dolayýsýyle iyi bir büyüme yapmasý saðlanýr. Topraðýn su içeriði normale döndüðünde don etkileri de azalýr, havalanma iyi olacaðýndan topraktaki mikroorganizma faaliyeti artar.
Drenaj sistemi yapýlýrken önce fidanlýk yeri ve yakýn çevresinin 1/500-1/1000 ölçeðinde topografýk haritasýnýn çýkartýlmasý gerekir. Bu haritada eðim kot farklarý, yollar, köprü, menfez, dere v.b. tahliye kaynaklarý gösterilir. Sonra drenaj alanýnda en düþük ve en yüksek su seviyeleri, yüzeysel akýþ durumu, çevrenin yaðýþ rejimi (aylýk, yýllýk miktarlarý ve yaðýþ þiddetleri) saptanýr. Bunun yanýnda toprak etütleri de itina ile yapýlmalýdýr. Bu etütlerde fidanlýk için çýkarýlan toprak haritasýndan faydalanýlýr. Böylece toprak türü ve dolayýsýyla topraðýn dren kabiliyeti saptanýr. Ayrýca anataþ çok derinde ise 120-130 cm derinliðe kadar toprak profilleri açýlarak toprak tabakalarýnýn özelliklerinin belirlenmesi gerekir. Aynca taban suyunun durumu, (durgun, sýð veya deðiþken tabansuyu özellikleri), taban suyunun dikey hareketleri, eðime baðlý hareketler, taban suyunun bazý zararlý tuzlarý içerip içermediði araþtýrýlýr. Bütün bunlar yapýlacak drenaj þebekesinin drenaj tipini, tesis tekniðini ortaya kor.
Drene edilecek suyun boþaltýlmasý, ana kanal ve yan kanallarýn derinliklerine uygun bir çýkýþ aðzý mevcut ise, tahliye yer çekimiyle meyile göre kendiliðinden olur, aksi halde bir pompaj sistemi de düþünmek gerekir.
Drene edilecek suyun azami miktarýnýn tespiti bütün drenaj þebekesinin bo-yutlandýrýlmasýný ve dren aralýklarýnýn ortaya çýkarýlmasýný saðlar. Bunlarýn boyutlarýnýn taban suyunu istenilen derinlikte tutacak asgari ölçüler içinde olmasý gerekir. Aksi halde þebeke etkisiz kalýr. Genellikle kapalý drenaj hendeklerinde bu derinlik koþullara göre 0.50-1.80 m arasýnda deðiþir. Tuzlu ve alkali topraklarda bu derinlik azami boyutlarda alýnmalýdýr.
Drenaj tipleri "yüzeysel drenaj" ve "derin drenaj" olmak üzere iki tiptir. Yüzeysel drenaj üst topraðýn ýslaklýðýný engeller. Bu sistem özellikle üst topraðýn aðýrca olduðu veya altta yüzeye yakýn geçirimsiz bir tabakanýn bulunduðu durumlarda sözkonusudur. Nehir, çay ve dere taþkýnlarýnýn etkisine maruz kalan yerlerde de böyle yüzeysel bir drenaj sistemi etkili olur. Ayrýca sahada mevzii çu-kurluklardaki birikmeler de böyle bir þebeke ile önlenebilir. Gerektiðinde bu sistem derin drenaj sistemini takviye etmek üzere onun bir tamamlayýcýsý olarak da kullanýlmaktadýr.
Yüzeysel drenaj fidanlýk yerinde çukurluklarda biriken suyun drene edilmesi için yapýlacaksa, bu çukurlarýn bir kanala birleþtirilmesi ve akýtýlmasý yeterlidir. Yüzey sularýný drene etmek için yapýlacaksa meyil istikametinde pullukla daha iyisi bir kanal pulluðu ile yapýlan bir sürümle bu saðlanabilir. Daha derince olma zorunluluðunda ise 30-50 m aralýklarla meyil istikametinde açýlan kanallarla bu iþ halledilir. Bu takdirde kanallarýn uzunluðu 200 m'yi geçmemelidir. Aksi halde iyi çalýþmaz.
Yüzeysel drenaj þebekesi yapýmý
basit Ve dolayýsýyla UCUZ tesislerdir. Ba- zen taþ kaplama bir yolda etkili olarak
yüzeysel SU toplanabilir
Derin drenaj þebekesi ise daha ziyade derinde k^k bölgesinde olan fazla suyun akýtýlmasýný hedef alýr. Sistem küçük bir fidanlýkta "açýk sistem" þeklinde ucuz bir þekilde yapýlabilir. Daha büyük ve entansif fidanlýk iþletmelerinde "kapalý drenaj sistemi"ne ihtiyaç vardýr
Açýk sistem yüzey sularýný süratle boþaltýr, kolay inþa edilir, makine ile temizlenebilir. Belirli aralýklarla açýlan bu kanallar belirli bir eðimle yapýlýr, týkanmalarýn olduðu yer kolayca tesbit edilip onarýlabilir. Ancak özellikle sýk bir þekilde olmasý zorunlu olan durumlarda arazi kaybý fazla olur. Makinelerin manevra sahasýný daraltýr ve çalýþmalarýný güçleþtirir. Bu durumda hiç olmazsa açýk hendeklerde traktörün hareketini kolaylaþtýrmak için bu vasýtalarýn parsellere kolayca geçebilmelerini saðlamak üzere hendeklerin kenarlarýnýn meyilli yapýlmasý isabetli olur. Açýk sistem ayrýca köprü ve menfez gibi sanat yapýlarýný icab ettirir. Sýk sýk yan þevler inerek tamiri gerektirir, kanallarda fazla otlanma olur, bu da bakým giderlerini arttýrýr. Bu itibarla bu sistem büyük ve entansif fidanlýklarda düþünülmemelidir.
Açýk sistemin tesis tekniðinde, kanallarýn derinlik, geniþlik, þev ve kanal eðiminin ve kanallar arasýndaki uzaklýðýn iyi saptamasý gerekir. Kanal derinliði, yetiþtirilen türlere (sýð ve derin köklü), topraðýn geçirgenliðine, yan kanallarýn uzunluklarýna göre tesbit gerekir. Derinlik 75-100 cm olmasý genellikle yeterlidir. Ancak tuzlu topraklarda bu derinlik 180 cm'ye kadar indirilmelidir. Kanalýn taban geniþliði þevle ilgili olmakla beraber en az 120 cm olmalýdýr. Þev, toprak türü ve kanal derinliðine tabi olarak genellikle 1/2-1/3 oranlarý arasýnda deðiþir. Aðýr killi topraklarda ise 2/1'e kadar dik yapýlabilir. Kanal eðimi de doðal eðim ve toprak yapýsýna baðlý olarak 0.0005-0.0015 arasýnda deðiþir. Kanallar arasýndaki mesafe ise topraðýn geçirgenliði ve kanal derinlikleri ile ilgili olarak dren formüllerine göre saptanýr. Pratikte orta geçirgenlikteki topraklarda her 30 cm derinlik için 8 m dren aralýðý kabul edilmelidir. Açýk sistem kanallarýn temiz tutulmasý, otlanmanýn biçilerek, kazýnarak, yakýlarak veya kimyevi yoldan herbisitler kullanýlarak önlenmesi gerekir.
Kapalý sistem ise, açýk sistemin kusurlarýný ortadan kaldýrýr. Üzerinde yetiþtirme çalýþmalarý yapýlabildiði cihetle arazi kaybý olmaz. Bunun sonucu daha sýk bir drenaj sistemi yapýlabilir. Kapalý sistem çeþitli toprak iþleme ve fidanlýk makinelerinin hareket kabiliyetlerini de kýsýtlamaz. Bu sistemde, açýk sistemde görülen sýk sýk onarým ihtiyacý sözkonusu olmaz. Yýllýk bakým da kolaydýr. Ancak ilk tesis masraflarý fazladýr. Týkanýklýklarý giderme güç ve masraflýdýr.
Kapalý sistemin tesis tekniðinde; genellikle daha önce belirtilen esaslara göre tesbit edilen derinlikte kanallar açýlýr ve belirlenen meyilde drene edilecek su miktarýna uygun dimenziyonda (genellikle 15-25 cm çapýnda) künkler döþenir. Tabiatýyla ana þebeke ile lateral þebeke künklerinin dimenziyonlan farklý olur. Künkler arasýnda 15-20 cm kadar aralýklar býrakýlarak bu kýsým çakýl, mýcýr ve taþla doldurulur, drene edilen suyun buralardan künklere intikali saðlanýr. Kapalý sistem yer yer açýða çýkan baca sistemi ile kontrol altýna alýnýr. Bu bacalar herhangi bir arýzanýn hangi kýsýmda olduðunu kolayca ortaya kor. Bu bacalar ayni zamanda künklerden gelen ve onlarý týkayabilecek olan teressübatýn baca çukurunda birikmesini saðlayarak künklerin içinin temiz kalmasýnda yardýmcý olur. Bu bacýlar zaman zaman temizlenir. Kapalý sistemde dikkat edilecek bir husus da bu sisteme yakýn ve paralel bir çitin bulunmamasýdýr. Zira böyle bir çiti oluþturan aðaç veya çalýlarýn kökleri derinlere inerek rutubetin en fazla olduðu künk aralýklardan içerlerine girerek onlarý týkayabilir.
Bugün kapalý drenaj sistemlerinde künkler yerine hortum þeklinde delikli dayanýklý plastik drenaj borularý (Dranflex)nýn kullanýmý da gittikçe yaygýnlaþmaktadýr.
Bazý fidanlýklarda drenaj sistemi kapalý ve açýk sistemin kombinasyonundan oluþabilir.
resim: Büyük ve entansif bir fidanlýk iþletmesinde kapalý bir drenaj sistemi.

Kaynak: www.Bahcesel.com/forumsel/