AÇIK SAHA FÝDANLIK TESÝSLERÝNDE BÜYÜKLÜK, ÞEKÝL, VERÝM KAPASÝTELERÝ VE ROTASYON PLANLARI Prof.Dr. Suat ÜRGENÇ
Tesis edilecek fidanlýðýn büyüklüðü, mevcut koþullara göre önceden isabetli bir þekilde kararlaþtýrýlmalýdýr. Bilâhare sahanýn küçük tutulduðu anlaþýlýrsa geniþleme olanaðý bulunmayan durumlarda, ilerde problemler ortaya çýkabilir. Aksine, olanaklar düþünülmeden çok geniþ tutulmuþ bir fidanlýk sahasý da verimli arazinin bir kýsmýnýn boþ kalmasýna neden olur.
Bu itibarla ilk planda saha büyüklüðünün isabetle tesbiti tesiste önem taþýr. Tesis edilecek fidanlýðýn büyüklüðünde;
1. Baþta parasel olmak üzere eldeki imkanlar,
2. Civar pazarýn büyüklüðü yani halihazýr ve gelecekte pazarlanmasý öngörülen fidan miktarý,
3. Yetiþtirilecek türler,
4. Fidanlýðýn esas alacaðý yetiþtirme tekniði yani uygulanacak yöntemler veuygulanacak rotasyon sistemleri,
5. Fidanlarýn fýdalýkta kalacaðý süre ve dolayýsýyla satýþ yaþý,etkili olur.
Yetiþtirilecek türler olarak iðneyapraklý ve yapraklý aðaç fidanlarý, aðaççýk ve çalý formunda süs bitkileri, çiçek yetiþtirme amaçlarýna göre fidanlýk büyüklükleri deðiþtiði gibi, yetiþtirilecek türler olarak da tek tek geliþme hýzlarý, habitüsleri (morfolojik görünümleri) ve yetiþtirme amaçlarýna da baðlý olarak deðiþir.
Fidanlýkta uygulanmasý öngörülen yetiþtirme tekniði fidanlýðýn büyüklüðüne etki yapar dedik. Nitekim yetiþtireceðimiz fidanlarý ekim fidaný veya yalnýz kök kesimine tabi tutulmuþ fidan veya repikaj görmüþ fidan olarak hatta topraklý veya tüplü fidan olarak yetiþtireceðimize göre de bu büyüklük deðiþir. Kaldý ki tesbit edilen ayni yöntemde örneðin kaplý fidan yetiþtirmeyi öngören teknikte istenen veya ekonomik bulunan kap büyüklükleri de alan büyüklüðüne büyük ölçüde etkiler.
Fidanlarýn fidanlýkta kalacaðý süre yani satýþ yaþlan da fidanlýk büyüklüðüne etki yapar dedik. Bu konuda yavaþ büyüyen türlerin yetiþtirildiði fidanlýklarla yaþlý fidan satýþlarý öngörülen fidanlýklar, büyük alanda çalýþmak mecburiyetindedirler. Örneðin bir yaþýnda satýlan bir Ligustrum, Çin kavaðý, Keçi söðüdü veya bir Salkým söðüdü, fidanlýk parsellerini bir üretim devresi için, daha doðrusu bir vejetasyon devresi iþgal ederken, asgari 8-10 yaþýnda satýlan bir Göknar ise gene bir üretim devresi için fidanlýk sahasýný en az 8-10 yýl iþgal edecek ve bunun için en az 8-10 misli daha geniþ yetiþtirme sahasýna ihtiyaç olacaktýr.
Þüphesiz fidanlýk sahasýnýn verimliliði yani iklim ve toprak koþullan, gübreleme olanaklan ve fidanlýktaki çalýþma entansitesi de, fýdanlann fidanlýktaki kalýþ süresini uzatýp kýsaltabileceði dolayýsýyle saha büyüklüðünü etkileyebileceði açýktýr.
Muhakkak ki çok çeþitli tür ve nitelikte fidan yetiþtirilecek fidanlýklarda bu konuda bazý ölçüler vermek mümkün olamayacaktýr. Bu durumlarda gerekli fidanlýk büyüklüðü, bu hususlar tek tek ele alýnarak saptanabilir.
Ancak kaba bir fikir vermek üzere Doðu Almanya literatüründe fidanlýðýn genel alanýný saptarken yýllýk fidan üretimine göre fidanlýk alanýnýn büyüklüðü için þu ölçüler verilmektedir:
Yýlda 100.000 adet çeþitli yaþta þaþýrtýlmýþ iðneyapraklý fidan üretimi için ortalama 1.0 hektar,
Gene yýlda 100.000 adet çeþitli yaþta yapraklý fidan üretimi için 2.8 hektar, veya yýlda 2yaþýnda þaþýrtýlmýþ 100.000 adet fidan üretmek için, 0.5 hektar. Gene yýlda 1 yaþýnda þaþýrtýlmamýþ 100.000 adet fidan üretimi için 0.06-0.08 hektar, fidanlýk sahasýna ihtiyaç olacaðý hesaplanmaktadýr. Ancak burada ayrca dinlendirme ve yeþil gübreleme de sözkonusu olacaðý dikkate alýnmalýdýr.
iþ tek türe irca edilirse, hesaplamalar daha saðlýklý yapýlabilir. Örneðin Göknar fidaný yetiþtirmek amacýyla bir fidanlýk kuruluþu öngörülmesi halinde. Önce fidaný ne boyda satacaðýz bu tesbit edilir. Bilfarz 1.50 m boyda olmak üzere park, bahçe, çevre düzenleme ve yýlbaþý aðacý olarak çeþitli amaçlarla pazarlanmak üzere üretmeyi öngörüyorsak ve çevremizde yaptýðýmýz tesbitte fidanlarýn bu boya 10 yaþýnda ulaþtýklarý saptanmýþ ise ve bu nitelikte her yýl 5.000 fidan satacaðýmýzý esas aldýðýmýzda:
Bunun için Göknar fidanlarý 3 yýl ekim yastýklarýnda, 3yýl 1. repikaj, 4 yýl da 2. repikajda kaldýðý ve 1. repikajda 0.50x0.60 m, 2. repikajda 1.20x1.20 m aralýk ve mesafelerle dikimleri esas alýndýðýný kabul edilirse. Bu takdirde 1 (1/0), 2 (2/0) ve 3 (3/0) yaþýnda 3 ekim parseli, 4 (3/1), 5 (3/2) ve 6 (3/3) yaþýnda 3 adet 1. repikaj parseli, 7 (3/3/1), 8 (3/3/2), 9 (3/3/3) velO (3/3/4) yaþýnda olmak üzere 4 adet de 2. repikaj parseline ihtiyaç bulunacaktýr. 1. repikaj parselinde repikaj 0.4x0.6 m, 2. repikaj parselinde de 1.2x1.2 m aralýk ve mesafelerle repikaj yapýlacaðýna göre 1. repikaj parsellerinin herbiri, 0.4x0.6x5000 fidan hesabýyla ve biri dinlenme parseli olmak üzere 1. repikajda 4 parsele gereksinim olacaðýna göre 0.1200x4=0.4800 hektar alana ihtiyaç olacaktýr. 2. repikaj parsellerinin herbiri de 1.2x1.2x5000 fidan hesabýyla 0.7200x5=3.6000 ha.lýk bir sahayý gerektirecektir. Ekim sahasý da pratikte benimsenen ölçü olarak repikaj parselinin. 1/10'u þeklinde kabul edilirse, bu da her bir ekim parseli için 0.0120 hesabiyle 0.0120x3=0.0360 ha. olacaktýr. Böylece ekim ve repikaj parsellerinin toplamý 0.4800+3,6000+0.0360=4.1160 ha. tutacaktýr. Buna fidanlar % 10 zayiat vereceði hesabiyle önceden % 10 kadar daha fazla yetiþtirileceði düþünülürse saha 4.1160+0,4116=4,5276 ha.ya ulaþacaktýr. Buna ayrýca yastýk, parsel ara ve ana yollar ve çeþitli tesisler olarak % 25'de ilave hesabýyla kabaca 4.5276+1,1319=5.6596 hektar bir toplam fidanlýk alanýna ihtiyaç olacak demektir. Ancak bu saha ihtiyacýna tesisten 10 yýl sonra ulaþýlacaktýr, tik yýllarda bu sahanýn pek azý Göknar fidaný yetiþtirmeye tahsis edilecektir. Yýlda 5000 adet boylu Göknar fidaný satan böyle bir fidanlýðýn halihazýr kamu fidanlýklarý fiaüarýna göre (1998 sonu) yýllýk fidan satýþý gayrisafi 75 milyar TL'lýk bir meblaða ulaþabilir.
Kaynak: www.Bahcesel.com/forumsel/