Yer Seçiminde Aranan Doðal Makro ve Mikro Ýklim Koþullarý/ Prof.Dr. Suat ÜRGENÇ
Daha önce de belirtildiði gibi ilk planda yetiþtirilecek türlerin yaþama ve iyi geliþmelerini euýniyet altýna almak üzere bu türler için iklimin uygun olup olmadýðý incelenir. Aksi halde o yörede yetiþen veya yetiþtirilen ve pazarý olan türlerle yetinilir.
Bu durumda fidanlýk tesisi düþünülen yerde uzun süreden beri yetiþen veya yetiþtirilen türlerin ilkbaharda sürmeye baþladýklan zamanla, çevrede bu türlerin kullanýlacak yerlerdeki sürmeye baþlama zamaný ve ayný þekilde vejetasyonu yani büyüme devresini kapatma zamanlarýnýn birbirine mümkün olduðunca yakýn olmasý veya bu konuda yakýnlýk gösteren türlerin fidanlýkta yetiþtirilmesi uygun olur. Bu hususu daha geniþletirsek fidanlýk yerinin büyüme süresiyle bu fýdanlan kullanacaðýmýz yerlerin büyüme sürelerinin birbirlerine denk veya yakýn olmasý öngörülmektedir. Aksi halde fidanlýkta soðuk hava deposu da yapýlmayacaksa alçak yöredeki fidanlýklarda erken uyanan fidanlar, daha yüksek yerlerde ise o sýradan don v.s. nedenlerle dikim yapýlamayacaðý için çok zor durumlarla karþýlaþýlýr.
Eðer tesis edilecek fidanlýkta baþka yörelerden gelen ve henüz o mýntýkada yetiþtirilmiþ ve denenmemiþ olan yeni türler yetiþtirilecekse Bunlarýn yetiþme ortamý istekleriyle kullanýlacaklarý yani yetiþtirilecekleri yerin klimatik deðerlerinin iyi bir karþýlaþtýrmasý yapýlmalýdýr. Bunun için yetiþtirilecek türlerin sýcaklýk isteklerine yörenin sýcaklýk koþullan cevap verebilmelidir. Bu konuda sýcak yörelerden sýrasýyla Defne, Servi, Halep çamý, Fýstýk çamý, Kýzýl çam, bazý Meþe türleri (kermes, pýrnal v.s.)... mutedil sýcak rejyonlanmýzda Kestane, Fýndýk, Diþbudak (F. ornus), bazý Meþe türleri (saçaklý meþe, palamut meþesi)... mutedil ve kýsmen soðuk rejyonlarda Ihlamur (T. glandifolia), (T. argentea) gibi türler düþünülebilir. Yaðýþ istekleri bakýmýndan fazla hassasiyete gerek yoktur. Zira sulama yoluyla bu ihtiyaç giderilir. Nisbi hava rutubetinin yüksek olmasý daima tercih edilmekle beraber fazla rutubetli ve fazla yaðýþlý yerlerin mantar hastalýklarýný artýrarak fidan yetiþtirme çalýþmalarýnda birçok güçlükler yaratabileceði de hatýrdan çýkarýlmamalýdýr. Buna karþýlýk ekstrem kurak yerler de fidanlýk yeri için uygun deðildir. Bu durumda aþýnya kaçmayan bir hava rutubeti fýdanlann geliþmesine çok müsbet etki yapar.
Seçilecek fidanlýk yerinde soðuk veya yakýcý rüzgar etkileri gibi zararlý ve kuvvetli atmosferik etkiler olmamalýdýr. Aksi halde geliþme engellenir, fidan þekilleri bozulur, sürgünler zarar görür. Ayný zamanda kuvvetli rüzgarlar bazý boylu fidanlarýn kazýk veya sýrýklara baðlanmasýný gerektirir ki, bu da maliyeti artýrýr. Ancak rüzgar almayan çok koruntulu çukurlar ve sýcak yerlerin seçiminde de ifrata varmamalýdýr. Böyle yerlerde yetiþtirilen fidanlarda yumuþak, gevþek manta-rýmsý dokular geliþir, fidanlar eðilme ve kýnlmalara dayanýksýz olarak yetiþir. Bu kabil rüzgarlardan koruntulu sýcak yerlerde, olgunlaþma ve ligninleþme de sonbaharda yavaþ olur. Bu durum donlara dayanýklýlýðý azaltýr. Sonuçta fidanlar özellikle sonbahar donlarýndan zarar görür. Böyle yerlerde fidanlar, ilkbaharda erken sürerek söküm ve transport iþlerinin çabuklaþtýrýlmasýný gerekli kýlarlar. Bu ise iþlerin sýkýþmasýna neden olur. Bu husus fidanlýklar için son derece can sýkýcýdýr. Böyle yerlerde ayný zamanda böcek ve mantar zararlarý da artar.
O halde çok kuvvetli ve devamlý bir rüzgarýn olmadýðý veyahut da bu etkilerin boylu çit ve rüzgar perdeleri ile süratle azaltýlabilmesi mümkün olan yerler ile tam bir rüzgar durgunluðunun söz konusu bulunmadýðý yerler fidanlýk yeri olarak seçilmelidir. Ancak bu boylu çit ve rüzgar perdelerinin ne kadar hýzlý da büyüseler tam bir etkinlik kazanabilmeleri için gene de uzunca bir süreye ihtiyaç olacaðý daima hesaba katýlmalýdýr.
Don tehlikesi olan yerlerde etrafý tepeler veya aðaçlarla çevrilmiþ çukurluk yerler de don zararlarý, bilhassa geç (ilkbahar) donlar bakýmýndan çok kritik yerlerdir. Bu gibi yerlerde de fidanlýk kurmamak gerekir. Çünkü hava ceryaný olmaz, soðuk hava buralara çöker. Bazan bu etkiler, etrafý duvar, kesif çit ve aðaçlarla çepeçevre çevrilmiþ yerlerde de oluþabilir. Fakat bu yerlerde engeller azaltýlarak, aðaçlar seyreltilerek veya kýsmen kesilerek bir rüzgar koridoru oluþturulmasý halinde bu etkiler önlenebilir. Zira su gibi soðuk havanýn da drene edilmesi mümkündür. Nitekim ÃŽstanbul-Kurtkemeri fidanlýðýnda böyle bir uygulama iyi sonuç vermiþtir.
Donun etkili olduðu yerlerde fidanlýðýn hafif meyilli bir yerde seçimi de bu etkileri azaltabilir. Zira soðuk ve aðýr hava bu meyil istikametinde aþaðýlara akarak sahadan fidanlara zarar vermeden süratle uzaklaþýr, ilkbahar donlarý Ladin, Göknar gibi iðneyapraklý türlerde özellikle bunlarýn erken süren taksonlannda ve diðer hassas türlerin ekimlerinde ve aþýlý fidanlarýnda önemlidir. Yapraklý türlerin fidanlarý kuvvetli büyümeleriyle, çok kuvvetli olmamak þartýyle bu kabil zararlarý süratle giderebilirler. Ancak Meþe, Ceviz gibi yapraklý tür fidanlarý bunun dýþýnda tutulmalýdýr. Bu taksonlann türleri ilkbahar donlarýna çok hassastýr.
Biraz evvel belirtilen aþýrýya kaçmayan bir hava rutubeti fidanlarda daha zengin bir sürgün ve yaprak kitlesi oluþmasýný saðlar. Bu konuda ister iðneyapraklý (bazý çamlar dýþýnda) olsun, ister yapraklý olsun daimi yeþil bitkilerin fidanlarý genellikle kýþýn yapraðýný döken fidanlara kýyasla daha fazla hava rutubeti isterler.
Özetlersek; iklim bakýmýndan, ýlýman, vejetasyon peryodu uzun, yaðýþlarý arzulanan miktar ve daðýlýmda olan, buna karþýlýk sýcaklýk düzensizlikleri, kuvvetlirüzgar ve don etkileri olmayan, yüksek hava rutubeti ile aþýrýya kaçmayan fakatbir hava durgunluðu da yaratmayan mutedil rüzgar etkilerine sahip bir yer olmasý (özellikle deniz ikliminin hakim olduðu yerler) baþarýlý þekilde fidan yetiþtirmenin en önemli klimatik koþullarýný oluþturur. Genellikle ekstrem kurak ve kýþlarý çok soðuk olan mýntýkalar ile yüksek yerlerde, kurutucu rüzgarlarýn hakim olduðu kesimlerde mecbur kalýnmadýkça fidanlýk kurulmamalýdýr. Buralarda kayýplar az olsa dahi vejetasyon devresinin kýsalýðý dolayýsýyla geliþme de çok zayýfolur. Eðer yer seçimi konusunda memleketimizde rejyonlara göre tercih yapmakelimizde ise, örneðin uygun bir fidanlýk iþletmeciliðini nerede kuralým sorunu ilekarþý karþýya isek, uzun bir ilkbahar dönemine sahip yerler, ilkbaharda fidanlýklarýn iþ hacmi çok yoðunlaþtýðý için büyük önem taþýr, bu yerlerin uzun bir vejetasyon periyoduna sahip olmasý da fidanlarýn daha iyi geliþmesi bakýmýndan büyükavantaj saðlar. Bu nedenle Ýstanbul piyasasýna daha yakýn olan Çatalca gibi yerleryerine Yalova ve Karamürsel gibi bu koþullara sahip yerler tercih edilmektedir.Türkiye'de Ege ve Akdeniz sahil þeridi de bu konularda büyük imkanlar vaat eder.Karadeniz þeridi, özellikle Doðu Karadeniz þeridi de ýlýman olan yaz sýcaklýklanaçýsýndan önem taþýr, ancak bu yöremizde yeteri büyüklükte düzgün fidanlýk sahasý bulmak oldukça güçtür.
Kaynak: www.Bahcesel.com/forumsel/