Yer Seçiminde Aranan Doðal Koþullar Genel ve Özel Mevkii, Tercih Öncelikleri/Prof.Dr. Suat ÜRGENÇ
Herþeyden önce fidanlýk yeri, yetiþtirilmesi istenen türlerin doðal yetiþme ortamý isteklerine uygun bir yer olmalýdýr. Eðer kurulacak iþletmede çevrede doðal olarak yetiþen türler veya ekzotik olmakla beraber çok uzun yýllardan beri bulunan türler yetiþtirilecek ise seçimde önemli bir risk yoktur. Fakat o yörede hiç yetiþtirilmemiþ türlerin yetiþtirilmesi öngörülüyorsa, bu takdirde yetiþtirilmesi istenen bitki türlerinin yetiþme ortamý istekleri ile seçilmesi öngörülen yerin yetiþme ortamý koþullarý etraflý bir etüt ve çok yönlü bir karþýlaþtýrmaya tabi tutulmasý gerekir. Bu konuda her þeyden evvel klimatik karþýlaþtýrmalar sözkonusudur. Önemi nedeniyle konuya, fidanlýk yeri seçiminde klimatik faktörler belirtilirken deðinilecektir. Zira bu fidanlýk yeri yetiþtirilecek türler bakýmýndan iyi seçilmiþ ise o tür orada doðal olmasa da koþullara iyi adapte olacak demektir. Böylece bu koþullarda seçilen türe, sulamada, gölgelemede, don ve kýþ zararlarýna karþý korumada daha az özen göstermek, dolayýsýyla daha rentabl bir fidancýlýk iþletmesi yapmak mümkün olur. îlave tedbirlere gerek kalmaz.
Bu konuda diðer bir husus da o yörede doðal türler veya o yöreye en kolay adapte olmuþ olan veya olabilecek olan türlerin kullanýmý halinde, yetiþtirme çalýþmalarýnda özel ihtimama gerek kalmaz ve ilave tedbirlere lüzum göstermeden fidan maliyetini de büyük ölçüde düþürmek mümkün olur. Yetiþtirilecek tür sayýsý azaldýkça bu konuda basan þansý da o ölçüde yükselir. Eðer pazar bulma imkanlarý bu tesiste, yöreye uyan bir veya birkaç tür yetiþtirme imkaný veriyorsa o taktirde saha seçiminde de isabet þansý o ölçüde yüksek ve sonuçlar da çok daha baþarýlý olur. Bunlarýn çevrede yetiþmiþ türler olmasý halinde de çeþitli riskler azalýr.
Eðer çok türle çalýþýlacak ise ortalama þartlan araþtýrmak yani çeþitli türlerin yetiþmesine olanak veren koþullara göre yer seçmek gerekir. O zaman seçilecek yerin ýlýman olmasý, daha fazla önem taþýr.
Bu mülahazalar dýþýnda park, bahçe ve peyzaj düzenleme aðýrlýklý bitkisel materyal yetiþtirilecek fidanlýklarýn benzer yetiþme koþullannda kullanýmýný saðlamak açýsýndan dikilecek yerlerle benzer yüksekliklerdeki fidanlýklarda yetiþtirilmesi veya yükseklik olarak büyük farklýlýk (500-600 m farkýn üstünde) göstermemesi arzulanýr. Bu farklýlýðýn fidanlýðýn daha yüksek yerlerde deðil de daha ziyade mevcut mýntýkanýn alçak yörelerinde kurulmasý þeklinde olmasý da tercih edilir. Örneðin Avrupa'da genellikle 800 m'nin üstündeki yerler verimli bir ticari fidanlýk tesisine uygun deðildir. Bu konuda 300 m'nin altýndaki yükseklikler (özellikle 10-150 m) tercih edilmektedir. Alçak sahalarda don etkileri azalýr. Hava da daha erken ýsýnýp fidanlar vejetasyon faaliyetine çabuk baþlarlar, dolayýsýy-le daha uzun bir vejetasyon peryodu nedeni ile yýllýk büyüme daha fazla olur.
Hatta üretilecek fidanlar daha yüksek yörelere götürülecek olsalar bile gene de türlerin istekleri ve orijin farklan da dikkate alýnarak ona göre seçim yapýlabilir. Zira yüksek yerlerde kar kalkýp, soðuk yöreler ýsýnýncaya kadar fidanlann soðuk hava depolarýnda bekletilmeleri mümkündür. Yani alçak yöredeki bir fidanlýkta, yüksek yöre orijinli fidanlar da yetiþtirilip bir adapdasyon zorluðu olmadan bu yüksek yerlere gönderilip emniyetle dikilebilir. Bu itibarla mümkün olduðu kadar fidanlýklann alçak yörelerde tesisi birçok avantaj saðlar. Belirtilen faydalar yanýnda yetiþtirilen fidanlar daha iyi bir çiçeklenme yapar. Buralarda yüksek yerlerin aksine uzun bir ilkbahar yaþanýr. Bunun sonucu fidanlýklarda iþlerin en yoðun olduðu ilkbahar dönemi büyük bir sýkýþýklýk olmaz. Toprak zamanýnda ekim ve dikime hazýrlanýp ekim ve dikimler baþta olmak üzere fidanlýk iþleri, satýþ için fidanlar sökülüp saha boþaldýkça etap etap yapýlabilir. Aksi halde uzun süre gömüye alýnmasý mümkün olmayan ibreli tür fidanlarýnýn önceden sahadan sökülüp özellikle soðuk hava deposu bulunmayan fidanlýklarda uzun süre bekletilmeleri gerekir. Bundan fidanlar büyük zarar görür ve tutma þanslarý çok azalýr.
Ancak alçak yörelerde deniz kenarlarý da tuzlu deniz suyu etkileri bakýmýndan sakýncalýdýr
Aðaçlýklar içinde seçilecek bir fidanlýk yerinin kuzeyinin mümkün olduðu kadar açýk olmasý, buna karþýlýk batýsýnýn ve güneyinin bir aðaçlýklý sahaya dayanmasý, öncelikle bazý gölge ve yan gölge türleri için daha elveriþli þartlar yaratýr. Aðýr ve ýslak yetiþme ortamlarýnda ise fidanlýk sahasýný aðaçlarýn diplerine kadar sokmak sakýncalýdýr. Bu durumda büyük boylu aðaçlarýn bulunduðu yol kenarlarýna da fazla sokulunmamasý uygun olur (Bahçeköy Fidanlýðý kenarýndaki yolun çýnarlarý gibi).
Fidanlýk yerinin tarla kenarýnda olmasý da çeþitli zararlýlar bakýmýndan bazý sakýncalar yaratýr. Özellikle bazý mantar hastalýklarýnýn ve nemototlann etkili olduðu bir yerde fidanlýk tesisi çok risklidir. Fakat bu birçok durumda kaçýnýlmaz olur. Bu takdirde her türlü önlemin alýnmasý zorunludur.
Seçilecek yerin çevresinde hava kirliliði yaratabilecek tesislerin bulunmasý da büyük sakýnca yaratabilir. Örneðin çimento fabrikalarý gibi. Bu itibarla endüstri ve trafiðin kirletici yorgunluðu da dikkate alýnmalý, rüzgar, duman ve hava sirkülasyonu dikkatle izlenmelidir. Fidanlýk yeri olarak seçilecek sahanýn düz olmasý fakat buna karþýlýk pahalý yatýrýma neden olacak drenaj güçlükleri bulunmamasý, sýk sýk su basmalarý olan bir yer de olmamasý arzulanýr.
Düz sahalar ekonomik olan makineli çalýþmalara daha iyi imkan verir. Pahalý tesviye iþlerine lüzum kalmaz. Sahada daha eþit sulama saðlanabilir ve daha kolay toprak iþlenir. Ancak düz sahalar içinde drenaj güçlükleri olan özellikle ara ve alt katmanlarýnda riperin kýramayacaðý kalýnlýkta bir kil þisti veya pastasý olan yerlerde drenajýn saðlanmasý da güçleþecek veya pompaj tesisleri ile gerçekleþtirilmesi çok pahalýya mal olacaktýr. Böyle yerlerden daha iþin baþlangýcýnda vazgeçilmesi uygun olur. Aksine sahada meyil ve topraðýn kum oraný artarsa ekimlerde bazý problemler ortaya çýkar ve ekilen tohumlarýn önemli bir kýsmý yaðýþlarla sürüklenebilir. Bununla beraber bugün sulamada yaðmurlama yöntemi az meyilli yerlerde de çalýþmaya imkan vermektedir. Hatta bu takdirde birçok durumda, ince dimenziyonlu tane strüktürüne sahip olan düz arazilerde, toprakta sathi durgun su oluþumu ve tuzlaþma gibi durumlara da rastlanabilir. Halbuki biraz meyilli arazide toprak daha kaba dimenziyonlu olacaðý cihetle, daha iyi drenaj imkaný verecek ve daha iyi havalanabilecektir. Bu durum böyle az meyilli yerlerde fidanlarýn kök geliþmesine daha müsait bir ortam yaratýr. Bu itibarla düz sahalarýn seçimi mümkün olmazsa hiç deðilse sahanýn erozyona neden olmayacak ve makineli çalýþmalan güçleþtirmeyecek oranda az meyilli olmasý tercih edilmelidir. Bu takdirde ekim parsellerinin % 1-2, çelik ve repikaj parsellerinin ise toprak taþýnmalarýna meydan vermemek üzere % 5'ten fazla meyilli olmamasý istenir. Aksi halde sahada bu meyilleri aþmayacak þekilde tesviye ve teras iþlerine giriþmek gerekir. Bu yapýlmadýðý takdirde yaðýþ ve sulamalarla gübre ve verimli ince zerreli toprak kolayca meyil istikametinde taþýnýr gider. Bu bakýmdan dalgalý araziler de fazla meyilli sahalar kadar sakýncalýdýr.
Eðer fidanlýðýn bir yamaç arazide tesisi zorunluðu varsa bu takdirde yamacýn mümkün olduðu kadar az meyilli yerlerini (eteðe yakýn yerleri) tercih edilmekle beraber, terasmanlar oluþturularak bu terasmanlarda meylin yukarda verilen ölçülere düþürülmesi saðlanmalýdýr
Fidanlýk yeri bakýmýndandüz sahalar bulunmadýðý veyadrenaj bakýmýndan sakýncalý olduðu durumlarda meyilli yerle- rin söz konusu olmasý halinde en Uygun baki hangisidir Sorusuna, çeþitli faktörlere göre deðiþmekle beraber genel kural olarak kuzey mýntýkalar ve fazla yaðýþlý yöreler için güney bakýlar diye cevap verilebilir. Güney mýntýkalar ve kurak yerlerde de daha uygun rutubet þartlan dolayýsýyla kuzey (olmazsa kuzeybatý), bakýlar tercih edilmelidir. Doðu ve bir ölçüde de güney bakýlar don, özellikle ilkbahar donlarý olan yerlerde risklidir. Zira bu bakýlarda fidanlar erken sürerek geç donlardan zarar görebilir veya gece donma noktasýna gelen fidanlar doðu bakýlarda erkenden sabah güneþi etkileriyle transpirasyonlarýnýn süratle artmasýna karþýlýk hücreler arasý boþluklarda toplanýp donmuþ olan suyun tekrar osmos yo-luyle hücreler tarafýndan alýmý yavaþ olduðundan, hücreler süratle artan su ihtiyaçlarýný karþýlamayýp fidanýn pörsüyerek ölümüne neden olabilirler. Bu durumu önleyebilecek olan örtü ve gölgeleme gibi tedbirler de geniþ sahalarda ekonomik olmaz.
Fidanlýk yeri olarak derin vadi ve boðazlardan da kaçýnmak lazýmdýr. Buralarda þiddetli rüzgar etkileri, yetiþmekte olan fidanlara zarar verdiði gibi, rutubet þartlan müsait olsa da gün boyu yeterli güneþ almadýklan için fidanlar boylu fakat zayýf geliþmiþ olur, böylece dikimlerde baþarý þansý azalýr.
Kaynak: www.Bahcesel.com/forumsel/