FİDANLIK İÃ�LETMECİLİÃ�İNDE ÇALIÃ�MA AMACI VE TİPİN TESPİTİ
Fidanlıklar pazarlama amaçlarının farklılığına göre çok çeşitli tipte tesis edilmektedir. Bunlardan bir kısmı, bir taraftan belirli bir ihtisaslaşmaya yönelirken, diğer taraftan da kolay, ucuz ve kitle üretim işletmeciliğine yönelmekte ve belirli bir süs bitkisi yetiştiriciliğini hedef almaktadırlar. Örneğin Gül fidanlıkları, Or-mangülü fidanlıkları gibi. Bazı fidanlıklar da türde değil yetiştirme tekniğinde yeknesaklığı hedef alan işletmeler şeklindedir. Örneğin kaplı fidan üreten, noel ağacı fidanı üreten, aşılı fidan üreten veya yalnız köklü çelik üreten fidanlıklar gibi. Diğer bazı fidanlıklar da yaşlı fidan veya ağaçlık devresine girmiş bitkisel materyal üretimini amaç edinmiş olabilir. Bazı fidanlıklar da (genellikle ekseri kamu fidanlıkları), karışık fidanlık karakterinde tesis edilmişlerdir Yani bunlar ağaç, çalı ve diğer çeşitli süs bitkileriyle gerektiğinde meyve fidanı da yetiştirmeyi öngören ve çeşitli ihtiyaçlara yönelik olarak çalışan fidanlıklardır. Örneğin Büyükdere Bahçe Kültürleri Fidanlığı ve Beykoz Fidanlığı gibi.
Park, bahçe ve peyzaj için çeşitli süs bitkileri üretimini hedef alan bir fidanlık, bazı orman ağaçlandırmalarında başvurulan geçici fidanlıklar gibi düşünülerek kurulmazlar. Bunlar genelinde daimi fidanlıklar karakterindedir ve fidanlık işletmeciliği buna göre düzenlenir. Ancak buna rağmen ülkemizde geçici fidanlık karakterinde olmak üzere bazı teşebbüs sahipleri boylu ve topraklı süs fidanları yetiştirmek için kira ile bir araziyi tutup bir fidanlık işletmesi kurmakta ve bu işletmede birkaç devre topraklı fidan üretmektedirler. Daha sonra üst toprağın büyük bir kısmı topraklı fidan üretimi sonucu sahadan taşındığından ve pahalı olan İslah edilmiş üst toprak takviyesi de yapılmadığından zamanla sahada üretim düşmekte ve sonunda alan üretim dışı kalmaktadır. Bu tip fidanlıklara memleketimizde sıkça rastlanmaktadır, ne yazık ki uygulamada da birçok kamu fidanlığı yıllarca geçici fidanlık zihniyetiyle çalışan bir fidanlık işletmesi uygulamışlardır. Böylece bu fidanlıkların ekserisi bugün büyük ölçüde üretim gücünü ve kaliteli fidan yetiştirme imkanlarını kaybetmişlerdir.
Bazı memleketlerde de halk kendi bahçelerinde küçük fidanlıklar tesis etmişlerdir (Resim 6). Bu fidanlıklar genellikle vaktiyle fidanlıklarda çalışan veya konuya ilgi duyan kişilerce kurulmuştur. Bunlar ürettikleri fidanları büyük fidanlıklar kanalıyla pazarlanmaktadırlar. Örneğin Almanya'da Hamburg-Holstein'de Pi-neberg çevresindeki küçük fidanlık işletmeleri ve bunların üretimini pazarlayan Halstenbek'teki "Pein und Pein" firması gibi. Bu büyük fidanlık işletmesi her yıl milyarlarca fidan pazarlamakta, Almanya dışında da Amerika dahil birçok memlekete ihraç etmektedir.
Bugün fidanlık işletmeciliğinin büyük gelişim gösterdiği Amerika Birleşik Devletleri'nde fidanlıklar 4 ana kritere göre sınıflandırılmaktadır.5 Amaç tespiti açısından ilgi çeken bu kriterlere göre fidanlıklar:
1. Sahiplik açısından
2. Fonksiyonları açısından
3. Üretim sistemleri açısından
4. Üretilen fidan materyalinin tipleri açısından sınıflandırılmaktadırlar:
1. Sahiplik Açısından Fidanlıkların Sınıflandırılması:
Fidanlıklar; özel kuruluşlar, kamu kuruluşları ve eğitim müesseseleri tarafından tesis edilir. Özel teşebbüs bireysel mal sahipliği, şirket yahut anonim şirket halinde faaliyet gösterir. Kamu kuruluşları ise genelde ülkenin fidan üretimini, çeşit, varyete ve klonal saflığını kontrol altında tutarak ve diğer fidanlıklara çeşitli sağlıklı anaç ve üretme materyali vererek düzenleyici rol oynarlar. Eğitim kurumlarına ait fidanlıklar ise üniversite, arboretum ve botanik bahçelerine bağlı olarak hizmet verirler.
2. Fonksiyonları açısından fidanlıkların sınıflandırılması:
Fonksiyonel yönden fidanlıklar, a. üretim ve değerlendirme, b. sipariş, c. peyzaj çalışmaları, d. karantina ve saflığı koruma ile araştırma yapma açısından sınıflandırılırlar.
a. Üretim ve değerlendirme açısından yapılan sınıflamada fidanlıklar; toptancı, parakendeci fidanlıklar ile kâr amacı gütmeyen fidanlıklar olarak ayrılırlar.
Bunlardan parakende satış yapanlar genellikle küçük, ekseriyetle 20 hektar büyüklüğü geçmeyen fidanlıklardır. Üretimlerini nihayi kullanıcıya direkt olarak satarlar.
Toptan satış yapan fidanlıklar ise büyük fidanlıklar halindedir. Bunlar belli bir tip fidan materyalini, ona en uygun yetişme ortamı koşullarında yetiştirip toptan satarlar. Bu fidanlıklar bir veya birkaç tür üzerine uzmanlaştıkian için daha kaliteli ve seri halde ucuz fidan üretirler. Belli bir tür üzerinde çalışma onları o sahada uzman kılmış ve hem tekniklerini o yönde geliştirmişler ve hem de o türün toprak ve iklim bakımından en iyi yetişebildiği yerlerle, işçinin ucuz olduğu yörelerde kurulmuşlardır. Bu yerlerde işçi de bu türün yetiştirilmesinde deneyimli olmuştur. Bu tip büyük fidanlıkların tek sorunu pazarlara uzak oluşlarıdır. Ancak bugünün gelişmiş ambalaj ve transport teknikleri bu güçlüğü alt edebilmektedir. Bunlar zaten satışlarını pazarlara yakın fidanlıklara ilk elden toptan yaparlar. Amerika'da bu tip 5.000 fidanlık vardır.
Kâr amacı gütmeyen fidanlıklar ise kamu ve araştırma kurumlarına aittir.
b. Sipariş açısından; fidanlıklar arasında en tipikleri müşterilere gönderilenkataloglar üzerinden posta siparişi şeklinde satış yapan fidanlıklardır. Bunlar sipariş edilen fidanlıkları ekseri yük trenleri ve diğer kara vasıtaları ile gönderirler.Bu fidanlıklar genellikle küçük ağaç ve çalılar ile hafif kaplı materyal pazarlarlar.
c. Peyzaj fidanlıkları ise; çevre düzenleme çalışmalarını organize eden kuruluşların fıdanlıklandır. Peyzaj çalışmalan için fidan materyali satan bu fidanlıklardaha geniş bir satış çeşidine sahip fidanlıklardır. Bunların hem tür zenginliği fazla olmalı ve hem de çeşitli yaşta, kaplı, topraklı, çıplak köklü fidan ihtiyaçlannacevap verebilmelidirler. Bugün bu fidanlıklarda yılın her ayına yayılan peyzaj düzenleme çalışmaları dolayısıyla, kaplı fidan üretimi daha ağırlıklı olmaktadır. Bazı peyzaj projeleri için uygulamaya geçilmeden aylarca hatta birkaç yıl öncedenbu fidanlıklara, çeşitli isteklerle ısmarlama fidan siparişleri yapılır. Bunun için belirli bir peşin ödeme de sözkonusudur.
Giriş kısmında da belirttiğimiz gibi bu tip fıdanlıklann odunsu süs bitkileri üretimi, Amerika'da toptan satış yapan büyük fidanlıkların üretimini aşmaktadır. Bunların bazılan diğer firmalara ait peyzaj projelerine de mukavele ile bağlı olarak çalışırlar.

d. Karantina ve bitki sağlığını koruma açısından hizmet veren Karantina fidanlıkları ise adından da anlaşıldığı gibi, karantina peryodu esnasında fidanları kontrol altında tutan fidanlıklardır. Bunlar devlet kuruluşudur, fidan ithali mevzuatının gereği kurulmuşlardır. Bizde de süs bitkileri ithal eden fıdanhklann, bu tip fıdanhklann kontrolü altında yurda fidan ithal etmeleri bitki sağlığı açısından önem taşımaktadır.
3. Üretim sistemleri açısından fıdanhklann sınıflandınlması:
Fidanlıklarda genellikle iki esas üretim sistemi söz konusu olmaktadır. Birincisi "Saha üretimi" yani esas toprakta yapılan üretimdir. Diğeri ise "kapta fidanüretimi''dir. •
Açık alanda doğrudan toprak üzerinde üretim yapan fidanlıklar (Resim 7) "çıplak köklü fidan üretenler"le "topraklı fidan üretenler" şeklinde aynlırlar. Birinci tip yani sahada doğrudan toprak üzerinden çıplak köklü fidan üretimi yapan fidanlıklarda bir toprak kaybı söz konusu değildir. Uzun süre toprağa önemli bir yatınm yapmadan fidanlık işletmeciliğine devam edilebilir, ikincilerde yani topraklı fidan üretenlerde ise önemli ölçüde toprak kaybı vardır. Zira fidanlar toprakları ile çıkarılarak çuval, sepet veya kasalara yerleştirilerek satışa sunulur. Ülkemizde de topraklı fidan üretimi, daha ziyade eskiden birçok kamu fidanlıklarında peyzaj amaçlı kıymetlendirmelerde en yaygın üretim şekli idi. Fakat bu, büyük toprak kaybı ve geri kalan toprağın ıslahı ve takviyesi güçlükleri nedeni ile zamanla terkedilmiş veya çok azalmıştır. Buna karşılık halen bazı özel fidanlıklar, kiraladıkları veya geçici olarak fidanlık amacına tahsis edilen arazilerde bukabil üretime devam etmektedirler. Bu konuda bir de peyzaj düzenleme çalışmaları yapan kuruluşlann satın aldıkları fidanları zamanında kuUanamamalan veya daha önce alıp depolamak zorunda olduklan fidanları bir süre veya bir mevsim, hatta duruma göre ertesi yılın dikim mevsimine kadar saklamak, depolamak üzere kullandıkları araziler de bir nevi geçici fidanlık fonksiyonu yaparlar. Yalnız bunlar burada söz konusu ettiğimiz gerçek geçici fidanlıklar niteliğinde değildir.
Ancak bugün ikinci tip üretim yani kaplı fidan üretimi bütün dünyada olduğu gibi bizde de peyzaj çalışmalarında ağırlık taşımaktadır. Bu modern ve gittikçe yaygınlaşan üretim yöntemi ilerki alt bölümlerde ayn bir başlık altında (1.3.1.3.) geniş şekilde ele alınacaktır
4. Üretilen fidan materyalinin tipleri açısından fidanlıklann sınıflandırılması:
îlk fidanlıklar meyve fidanlıkları olarak faaliyet göstermeye başlamışlardır. Daha sonra, ormancılık faaliyeti içinde kesilen yaşlı ormanların yerine gençleştirme amacı ile dikim veya ekim yoluyla yapılan yapay gençleştirme çalışmaları ile ormansız alanlarda yeni ormanlar kazanmak üzere yapılan ağaçlandırma çalışmaları şeklinde ortaya çıkan dikim faaliyetleri için gerekli fidanları üretmek üzere kurulan "orman fidanlıkları" gündeme gelmiştir. Erozyon yani toprak koruma önlemleri olarak da yapılan her türlü dikimler için kullanılmak üzere üretilen fı-danlan yetiştirmek üzere "erozyon kontrol fidanlıkları" kurulmuştur. Bu çalışmalar yanında peyzaj düzenleme amaçlarına yönelik süs bitkileri yetiştiren fidanlıklar da gittikçe yaygın bir şekilde faaliyet göstermeye başlamıştır.
Bir fidanlık, bukabil farklı işlerin birkaçına birden hizmet e;derse daha önce belirttiğimiz "karışık fidanlıklar" söz konusu olur. Daha sonraları, toptan satış yapan fidanlıklar ortaya çıkmış ve bunlar bir veya az sayıda tür üzerinde çalışmaya başlamışlardır. Örneğin kentlerde cadde, meydan, yol ve parklar için kullanılan gölge ağaçlarını yetiştiren özel fidanlıklar veya daimi yeşil bitkiler yetiştiren fidanlıklar, süs çalıları yetiştiren hatta daha önce belirttiğimiz gibi Gül fidanlıkları, Orman gülü (Rhododendron) fidanlıkları, Yer örtücü türler yetiştiren fidanlıklar gibi fidanlık tesisleri kurma yoluna gidilmiştir. Bugün yalnız üretim materyali yani repikajlı fidan yetiştiren fidanlıklar olduğu gibi anaçlık fidan yetiştiren,aşılı fidan yetiştiren, köklenmiş çelik satan, özel formda fidan yetiştiren çok çeşitli tipte fidanlıklar da söz konusu olmaktadır.
Bir fidanlık kuracak kişi veya kuruluş bütün bu amaçlar içinden bir veya birkaçını esas alarak bir fidanlık işletmeciliği kuruluşuna giderken, herşeyden evvel esas amacının, çevrede etraflı bir pazar etüdü yaparak kendi becerisi, mali gücü ve diğer imkanları (elindeki arazi, araç v.b.)nı değerlendirecek bir karara varmalı ve bu fidanlık tiplerinden birini veya benzerini kuruluşu için esas almalıdır. Bu arada ayrıca piyasanın istediği türleri, çeşitleri, miktarı, istenen kaliteyi ve yaşı, araştırması ve kendi potansiyelini iyi saptaması da gerekir. Aksi halde pazan yeterli olmayan fidan türleri ve standartlarının seçimi, üretilen çok sayıda fidanın sa-tılamamasına neden olabilir.
Fidanlık işletmeciliğine girişecek bir teşebbüsün, her şeyden önce birkaç yıl yeterli bir kâr sağlayamayacağını dikkate alması gerekir. Yetiştirilmesi öngörülen türlerin başlangıçta bir kısmının daha kısa rotasyonlu yani hızlı büyüyen tür ve kültüvarlar olmaları, ilk yıllar giderlerini karşılama açısından önem taşır. Örneğin yeni kurulmuş bir fidanlıkta Kurtbağrı (Ligustrum) gibi ilkbaharda çelik dikimi ile 4-5 ay sonra sonbaharda satılabilecek duruma gelen fidanların da yetiştirilmesi isabetlidir. Zira bu tür fidanların yetiştirme yöntemleri basit, zayiat az, çit için de kullanıldıklarından adet olarak satış imkânı da geniştir. Bu itibarla başlangıçta bukabil tür ve çeşitlere yönelmek fakat bu arada da fidanlık işletmesinin geleceği için de bir taraftan çok kârlı olan yaşlı ve kıymetli fidan yetiştirme çalışmalarına da başlamak suretiyle ilerisi için çok kıymetli yatırımlara gidilebilir.
Bu arada fidanlık işletmeciliğinin çok riskli bir iş kolu olduğu da peşinen iyi bilinmelidir. Zira bir açık saha işletmeciliği olan fidanlık işletmesinde, canlı materyal ile çalışma oldukça risklidir. Bir don, bir mantar veya böcek zararı, sulamada veya sera ısıtma tesisatında bir arıza bir anda işletmede büyük zarara neden olabilir. Bu konuda avantajı nedeniyle az türle çalışma konusunda aşırıya gidilerek çok az sayıda bitki türleri ile çalışmak riski daha da arttırır. Zira tür adedi aşırıya kaçmamak üzere birkaç tür veya cins yetiştirilmesi söz konusu ise birkaçı herhangi bir böcek veya mantar zararından veya dondan etkilense de diğerleri az etkilenir veya hiç etkilenmeyebilir.
Fidanlık işletmeciliği sabır işidir, yeknesak değildir, oldukça komplikedir.
Değişen pazar koşullan dolayısıyla satılamayan bazı tür fidanlar sonbahara kadar çok derin kökler yapabileceği cihetle sökümünde köklerinden bir kısmı fidanlık toprağında kalarak dikiminde büyük zayiat vereceğinden çoğu kez kıymetlendirme dışı kalmaları mümkündür. Hatta satılamama yüzünden bazı parsellerin boşaltılamaması durumu ile yüzyüze kalınarak rotasyon planı altüst olabilir.
iş yoğunluğu, mevsimlere, hatta hava hallerine göre çok değişkendir, regüler bir iş düzeni kurmak zordur, işler birbirine zincirleme sıkı bir şekilde bağlıdır. Zincirin bir halkasındaki başarısızlık diğerlerini de büyük ölçüde etkiler. Kalifiye işçi teminindeki güçlükler, geçici, deneyimsiz işçinin hataları da daima gözönün-de bulundurulması gerekir.
Belirtilen bütün bu hususlarda vaktiyle uygulamada fidanlık işletmesi teknik ve idari yöneticiliğimizde karşılaştığımız bu darboğazlar, teşebbüs sahibini ümitsizliğe düşürmek için değil, konuyu daha ihatalı ele almasında yardımcı olma hedefini gütmektedir. Yoksa fidanlık işletmeciliği zevkli ve zevkli olduğu kadar da kârlı bir çalışma alanıdır. Yeni yabancı tür ve kültüvarlan, yeni üretim ve yetiştirme yöntemlerini takip, uygulama ve ileriyi görebilme ile, iyi tanınmış bir fidanlık işletmeciliğini kurmak daima mümkündür. Bu konuda çevre, ülke ve gerektiğinde yurt dışı fidanlıkları iyi inceleme, rasyonel çalışma olanaklarını sağlama bu konudaki teşebbüs sahiplerini istenen başarıya götürebilir.
Kaynak: www.Bahcesel.com/forumsel/